Sara (epilepsi) nöbeti, kişinin elinde olmadan vücudundaki kasların bir kısmının ya da hepsinin sarsıntıyla kasılmasıdır. Halk arasında sara krizi denir. İlk yardımcının işi nöbeti durdurmak değildir: kişiyi yaralanmaktan korur, nöbetin süresini tutar, nöbet bitince onu derlenme pozisyonuna getirir ve gerekiyorsa 112’yi arar.
Sara nöbeti neden olur?
Nöbet şu durumlarda ortaya çıkabilir:
- Zehirlenme
- Uykusuzluk
- Açlık
- Elektrik çarpması
- Kan şekeri düşüklüğü
- Çocuklarda yüksek ateş
- Alkol yoksunluğu ve madde bağımlılığı
- Beyin hasarı
Beş yaşın altındaki çocukta yüksek ateşle gelen nöbetin ilk yardımı farklıdır: ateşe bağlı nöbet (ateşli havale) rehberine bakın.
Sara krizi belirtileri nelerdir?
Belirtileri nöbetten önce, nöbet sırasında ve sonrasında görülenler olarak ayırmak işinizi kolaylaştırır.
Nöbetten önce:
- Normalde olmayan kokular alma ya da kas kasılmaları gibi ön belirtiler olabilir.
- Bir bağırma ya da çığlık duyulabilir.
Nöbet sırasında:
- Kişi aniden bilincini kaybedip sertçe yere düşebilir; düşerken yaralanabilir.
- Tüm vücutta yaygın kasılmalar görülebilir.
- Dudaklar gri-mavi renk alabilir.
- Ağızdan tükürük gelebilir. Dil ısırıldıysa tükürük kanlı (pembe) görünür.
- İdrar ya da dışkı kaçırma olabilir.
Nöbet biterken ve sonrasında:
- Kaslar gevşer, kasılmalar sona erer.
- Kişi uyanabilir ama şaşkındır, nerede olduğunu bilmeyebilir. Uykulu olabilir ya da derin bir uykuya dalabilir.
Hafif sara nöbeti belirtileri nelerdir?
Nöbet her zaman kasılmayla gelmez. Bazen şu hafif belirtilerle görülür:
- Bir noktaya dalgın dalgın bakma, kişinin hayal dünyasına dalmış gibi görünmesi
- İstem dışı mimik ve hareketler
- Ağız şapırdatma ya da dudak ısırma
- Anlamsız konuşma ve tekrarlayan hareketler
Sara krizinde ilk yardım nasıl yapılır?
Nöbet sırasında kişiyi yaralanmaktan koruyun ve süreyi tutun; nöbet bitince derlenme pozisyonuna getirip tamamen uyanana kadar yanında kalın.
Nöbet sırasında
- Kişinin üzerinde ya da çevresinde onu yaralayabilecek eşyaları uzaklaştırın. Bunu yaparken kendinizi de koruyun.
- Başını çarpmaması için başının altına yumuşak bir şey koyun.
- Nöbetin süresini kaydedin: başladığı saati not edin.
- Kişiyi olduğu yerde bırakın. Başka bir yere taşımak yerine bulunduğu ortamı güvenli hâle getirin.
Nöbet bittikten sonra
- Gerekiyorsa 112’yi arayın ya da aratın (aşağıdaki durumlara bakın).
- Ağızdaki tükürük ya da kusmuk soluk yoluna kaçmasın diye kişiyi derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin.
- Yaşamsal bulgularını izleyin ve tamamen uyanana kadar yanından ayrılmayın.
- Yaşamsal bulgular yoksa, 112 henüz aranmadıysa arayın ya da aratın ve temel yaşam desteğine başlayın.
Sara krizinde yapılmaması gerekenler
- Nöbeti durdurmaya çalışmayın; kişinin kollarını ya da bacaklarını tutarak hareketlerini kısıtlamayın.
- Nöbet sırasında çenesini açmaya çalışmayın. Ağzına parmak, kaşık ya da başka bir cisim sokmayın. Dil ısırılmış olsa bile ağza bir şey konmaz.
- Yiyecek ya da içecek vermeyin.
- Üzerine su dökmeyin.
- Başka bir yere taşımaya çalışmayın.
- Kolonya, soğan gibi kokulu şeyler koklatmayın.
Sara krizinde 112 ne zaman aranır?
Daha önce nöbet geçirdiği bilinen bir kişide her nöbette değil, şu durumlardan biri varsa 112 aranır:
- İlk nöbetse. Kişinin daha önce nöbet geçirip geçirmediğini bilmiyorsanız bunu ilk nöbet sayın.
- Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse.
- Nöbetler tekrarlıyorsa.
- Kişi nöbet sırasında yaralandıysa.
- Nöbet bittiği hâlde bilinci açılmıyorsa.
- Yaşamsal bulgular yoksa.
Nöbetin başladığı saati not etmeniz bu yüzden önemlidir: 5 dakikayı geçip geçmediğini ancak böyle bilebilirsiniz.
Nöbet geçiren kişiye hangi pozisyon verilir?
Kitap sara nöbeti sürerken bir pozisyon tarif etmez; kişi olduğu yerde, çevresi güvenli hâle getirilerek ve başı korunarak bırakılır. Nöbet bittikten sonra derlenme pozisyonuna getirilir. (Beş yaş altı çocukta ateşe bağlı nöbette ise çocuk nöbet sırasında da derlenme pozisyonuna getirilir.) Yarı oturur pozisyon nefes darlığı ya da göğüs ağrısı olan, bilinci açık kişi içindir; nöbet sonrasında kullanılmaz.
Nöbet sonrası derlenme pozisyonunu mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi’ne katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 90, 99-101, 127.
