
Derlenme pozisyonu (koma pozisyonu), bilinci kapalı ama normal nefes alan kişinin yan yatar duruma getirilmesidir. Bilinçsiz kişide kaslar gevşer ve dil soluk yolunu tıkayabilir; yan yatış bunu önler, kan ya da kusmuğun soluk yoluna kaçmasını da engeller. Kitapta kurtarma, iyileşme ve sabit yan yatış pozisyonu adlarıyla da geçer.
Bilinci kapalı, solunumu olan hastaya hangi pozisyon verilir?
Bilinci kapalı ama normal nefes alan kişiye derlenme pozisyonu, yani sabit yan yatış verilir. Bunun şartı iki tanedir: kişi yanıt vermiyor olmalı ve normal nefes alıyor olmalıdır.
- Kişi normal nefes almıyorsa derlenme pozisyonu verilmez; zaman kaybetmeden temel yaşam desteğine başlanır.
- Derlenme pozisyonu esas olarak bilinci kapalı kişi içindir. Bilinci açık kişi genellikle rahat edeceği bir pozisyona alınır; şok bulguları varsa şok pozisyonu, göğüs yaralanması ya da nefes darlığı varsa yarı oturur pozisyon verilir.
- Yaralanma ya da yaralanma şüphesi varsa kişinin pozisyonu ancak boynu korunarak değiştirilir. Boynu koruyamıyorsanız pozisyonunu değiştirmeyin.
Kalp durması sonrasındaki ilk 1-2 dakikada seyrek, zorlu, iç çeker gibi nefes çabaları görülebilir. Bu normal nefes sayılmaz; kişi nefes almıyor kabul edilir.
Koma pozisyonu vermeden önce neye bakılır? Yanıt ve nefes kontrolü
Bilinci kapalı kişide ilk yardım için rıza verilmiş sayılır; gerekli ilk yardımı yapın.
- Olay yerinin sizin, kişinin ve çevredekilerin açısından güvenli olduğundan emin olun.
- Kişinin omuzlarına hafifçe dokunun ve uyuyan birini uyandıracak yükseklikte bir sesle “İyi misiniz?” diye sorun.
- Yanıt vermiyor, inlemiyor ve hareket etmiyorsa kişi yanıtsızdır. Çevredekilerden birinden 112’yi aramasını ve varsa OED getirmesini isteyin.
- Yardım edecek kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın ve telefonun hoparlörünü açın.
- Ağzının içine bakın. Görünen katı bir cisim varsa ve çıkarabileceğinizden eminseniz parmağınızla tek hamlede alın. Emin değilseniz dokunmayın.
- Boyun yaralanması şüphesi yoksa baş geri-çene yukarı pozisyonuyla soluk yolunu açın.
- En fazla 10 saniye göğsünün inip kalkmasına bakarak nefes alıp almadığını değerlendirin (bak-dinle-hisset).
- Normal nefes alıyorsa derlenme pozisyonuna getirin.
- Normal nefes almıyorsa temel yaşam desteğine (CPR) başlayın.
Koma pozisyonu (derlenme pozisyonu) nasıl verilir? Adım adım
Pozisyona geçmeden önce güvenliği sağlayın ve yardım çağırın. Yetişkin ve çocukta adımlar aynıdır:
- Kişi yerde değilse önce yere yatırın.
- Çevirmek istediğiniz taraftan, kişinin yanına diz çökün.
- Varsa gözlüğünü çıkarın.
- İki bacağının da düz uzandığından emin olun.
- Size yakın kolu gövdeye dik açı yapacak biçimde yana açın; ön kolunu avuç içi yukarı bakacak şekilde yukarı doğru bükün.

- Öteki kolunu göğsünün üzerinden getirin; elinin sırtını, yanında diz çöktüğünüz taraftaki yanağına yerleştirin ve bir elinizle bu konumda tutun.
- Boştaki elinizle karşı taraftaki bacağı dizinin hizasından tutun; ayağı yerde kalacak biçimde dizini bükerek kaldırın.
- Bükülü bacağı kendinize doğru çekerek kişiyi size doğru yan çevirin.

- Üstte kalan bacağı kalça ve diz dik açı yapacak biçimde yerleştirin.
- Soluk yolunu açık tutmak için başını geriye doğru eğin.
- Ağzının yere doğru baktığından emin olun; böylece kan ya da kusmuk soluk yoluna kaçmaz.

- Kişiyi yalnız bırakmayın; durumunu ve nefesini izlemeyi sürdürün.
- Nefes almayı bırakırsa hemen temel yaşam desteğine başlayın.
Bebekte: Bebeği başı aşağı bakacak şekilde kollarınızın arasına alın.
Yaralı kişiye koma pozisyonu nasıl verilir?
- Omurga yaralanması şüphesi: Baş ve boynu elinizle sabitleyin; baş, boyun ve omurgayı aynı hizada tutarak çevirin. Boyunluk takmayın. Ayrıntı için kafatası ve omurga yaralanmaları.
- Göğüs ya da karın yaralanması: Kişiyi yaralı tarafı alta gelecek şekilde çevirin.
- Kulaktan kanama: Omurga yaralanması yoksa kişiyi kanayan kulağın üzerine yatırın.
- Saplanmış cisim: Cismi çıkarmaya çalışmayın, olduğu yerde sabitleyin.
Koma pozisyonunda yapılmaması gerekenler
- Nefes kontrolünü atlamayın; normal nefes almayan kişi yan yatırılıp beklenmez.
- Görünmeyen bir cisim için ağız içini kurcalamayın, cismi arkaya doğru itmeyin.
- Yiyecek ya da içecek vermeyin.
- Omurga şüphesi varsa başı gövdeden ayrı döndürmeyin.
- Sağlık ekibi gelene kadar kişinin yanından ayrılmayın.
Koma pozisyonu hangi durumda verilir?
Kitap bu pozisyonu birçok konuda aynı kuralla anar: bilinç kapalı, nefes var. Örnekler:
- Bilinç bozukluğunda: bilinç tamamen kapalı ve yaralanma şüphesi yoksa
- Bayılayazma belirtileri geçmezse ya da kişi bayılırsa (bayılmada ilk yardım)
- İnme (felç) geçiren kişi oturamıyorsa
- Sara (epilepsi) nöbeti sona erdikten sonra
- Kan şekeri düşüklüğünde bilinç kapalıysa
- Şokta ya da göğüs ağrısında bilinç kötüleşirse
- Zehirlenmede bilinç kapalı ama yaşam bulguları varsa
- Sudan çıkarılan kişi nefes alıyorsa
- Temel yaşam desteği sırasında kişi normal nefes almaya başlarsa
Koma nedir?
Koma, kişinin iç ve dış uyaranlardan habersiz olduğu, gözlerinin kapalı olduğu, uykuya benzeyen ama uyandırılamadığı durumdur. Bilinç, kişinin kendisinden ve çevresinden haberdar olmasıdır. Bilinç bozukluğu ise hafif uyku hâlinden hiçbir uyarana yanıt vermediği derin uykuya kadar uzanan değişimlerin tümüdür.
Bilinç bozukluğu aniden ya da yavaş yavaş gelişebilir. Aniden ortaya çıkması beyin işlevlerindeki bir bozulmaya bağlı olabilir ve hayatı tehdit eder. Bilinç bozukluğu olan her kişi için 112’yi arayın ya da aratın.
Koma belirtileri nelerdir?
Kitap komayı ayrı bir belirti listesiyle değil, bilinç düzeyinin değerlendirilmesiyle tanımlar. Komadaki kişide:
- Gözler kapalıdır; uyuyor gibi görünür ama uyandırılamaz.
- Seslenmenize ve omzuna dokunmanıza yanıt vermez: konuşmaz, inlemez, hareket etmez.
- Ağrılı uyarana da tepki vermez.
- Kendisinden ve çevresinden habersizdir.
Bilinç düzeyi AVPU (Türkçesiyle USAY) kısaltmasıyla dört basamakta değerlendirilir:
| Basamak | Kişinin durumu |
|---|---|
| Uyanık (Alert) | Uyanıktır, sizinle normal konuşur, sorulara mantıklı cevap verir. |
| Sesli uyarana yanıt (Verbal) | Sorulara cevap verir; kişileri, yeri ve zamanı doğru bilip bilmediğine dikkat edilir. |
| Ağrılı uyarana yanıt (Pain) | Uyanık değildir; iki kaşın birleştiği yere ya da iman tahtasına bastırınca yüzünü buruşturur, o bölgeyi çekmeye çalışır. |
| Yanıtsız (Unresponsive) | Bilinç tamamen kapalıdır; ne sese ne ağrıya tepki verir. |
Alkol ya da uygunsuz madde kullanan kişide bilinç bozukluğu olmasa da bu sorulara cevap alınamayabilir.
Koma nedenleri nelerdir?
Kitaba göre bilinç bozukluğuna yol açan başlıca durumlar:
- Kafa ve beyin yaralanmaları
- İnme (felç)
- Beyinde yer kaplayan kitleler
- Enfeksiyonlar
- İlaçların aşırı dozda alınması ya da yan etkileri
- Uyuşturucu madde alımı
- Zehirli gazların solunması
- Kan şekeri düşüklüğü
- Karaciğer ve böbrek yetmezlikleri
- Guatr hastalığı
- Depresyon ya da şizofreni gibi psikiyatrik nedenler
- Sıcak çarpması
- Sara (epilepsi) nöbeti
- Kan basıncının (tansiyonun) düşmesi
Derlenme pozisyonunu mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz; pozisyonların hepsini karşılaştırmak için ilk yardım pozisyonları sayfasına bakın.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 17-18, 21-22, 25-26, 62-64, 68, 90-94, 97, 99-100, 103, 116, 123, 127-128, 131-133, 135, 143, 169.


