
Tespit (atel, sabitleme), kırık, çıkık ya da burkulma olan bölgeyi hareket etmeyecek biçimde sabitleme işlemidir. Kitaba göre atel, zedelenmiş dokuları ya da hasar görmüş kemikleri düzgün biçimde sabitlemeye yarayan malzemedir. Tespitin iki amacı vardır: yaralanma yerinde hareketi önlemek ve sağlık kuruluşuna ulaşırken yaralıyı rahat ettirmek.
Tespit bölgeye göre değişir: kolda askı ve bandaj, bacakta dolgu ve geniş bandajlar kullanılır. Yaralanmanın kırık, çıkık ya da burkulma olduğunu ayırmak zordur; üçünün farkı kırık rehberindeki tabloda. Emin değilseniz kırık kabul edin ve tespiti buna göre yapın.
Tespitte uyulması gereken kurallar nelerdir?
Kural basittir: bölgeyi düzeltmeden, bulunduğu pozisyonda sabitleyin.
- Şekil bozukluğunu düzeltmeye, kemiği çekmeye ya da döndürmeye çalışmayın.
- Tespit bitene kadar yaralanmanın üstündeki ve altındaki eklemleri ellerinizle destekleyin ya da yaralıdan kıpırdamamasını isteyin. Yaralı kendisi tutabiliyorsa bunu yapmasını isteyin.
- Önce hayatı tehdit eden durumlara bakın; şiddetli kanama varsa kanayan yere bastırın ya da basınçlı bandaj uygulayın.
- Açık yara varsa tespitten önce üzerini temiz bir bezle örtün.
- El, kol, ayak ya da bacak yaralandıysa şişme başlamadan yüzük, bilezik, saat gibi takıları çıkarın.
- Kemik çıkıntılarının olduğu yerleri ve boşlukları havlu gibi yumuşak bir dolguyla destekleyin.
- Bandajları kırığın tam üzerine bağlamayın; kırık bölgesinden uzak tutun.
- Tespitten sonra bandajın altındaki dolaşımı kontrol edin.
- Yaralıya su dahil hiçbir yiyecek ya da içecek vermeyin.
Tespit için hangi malzemeler kullanılır?
Kitaptaki yöntemlerde şu malzemeler geçer:
- Üçgen bandaj: Kol askısı yapmak ve katlanarak bacakları bağlamak için
- Geniş ve dar katlanmış bandajlar: Kolu göğse, bacakları birbirine sabitlemek için
- Dolgu malzemesi: Havlu, yastık, battaniye ya da katlanmış bir giysi
- Sert destek: Hazır biçimlendirilebilir tespit malzemeleri ya da sağlam bir çift tahta veya sopa
- Sağlam bacak: Bacak yaralanmasında diğer bacak doğal bir atel gibi kullanılabilir.

Görsel eğitim ortamında çekilmiştir. Gerçek bir yaralanmada yaralı yerinden kaldırılıp sandalyeye oturtulmaz; kırık bölge sabitlenene kadar hareket ettirilmez.
Bölgeye göre tespit yöntemleri
| Yaralanan bölge | Tespit | Dikkat |
|---|---|---|
| Köprücük kemiği ve omuz | Kol askısı ve kolu göğse bağlayan geniş bandaj | Düğüm yaralanmadan uzakta olsun. |
| Pazı (üst kol) | Kol askısı, kol ile gövde arasına dolgu, ikinci askı | Bandaj kırık bölgesinin altında kalsın. |
| Dirsek | Dolgu ve geniş bandajlarla, yaralının en rahat pozisyonunda | Kolu zorla bükmeyin; 10 dakikada bir dolaşım kontrolü |
| Ön kol ve bilek | Dolguyla sarma ve kol askısı | Düğüm yaralı tarafa bağlanır. |
| El ve parmak | Dolguyla sarma, el yukarıda | Takıları hemen çıkarın. |
| Leğen kemiği (pelvis) | Sırt üstü, bacaklar düz; bacaklar üçgen bandajlarla birbirine | Diz ve ayak bileği çıkıntılarına dolgu |
| Kalça ve uyluk | Koltuk altından ayağa uzanan tahta ya da hazır malzeme | Nakil uzun ve zor olacaksa yapılır. |
| Bacak (diz altı) | Sağlam bacakla birlikte bağlama | Bacakların arasına dolgu |
| Diz | Dizin altına yastık ya da battaniye | Dizi zorla düzeltmeyin. |
| Ayak bileği ve ayak | Destek bandajı, uzvu kaldırma | Soğuk kompres en fazla 20 dakika |
Kol yaralanmalarında tespit nasıl yapılır?
Köprücük kemiği ve omuz yaralanmasında tespit nasıl yapılır?
- Yaralı taraftaki kolu bir kol askısıyla destekleyin.
- Askının düğümünü yaralanan bölgeden uzakta bağlayın.
- Geniş, katlanmış bir bandajı göğsün ve askının çevresinden dolayarak kolu göğse sabitleyin.
Pazı (üst kol) kemiği kırığında tespit nasıl yapılır?
Kırık kol sorularının çoğu bu bölgeyle ilgilidir. Üst kol kırığında kol şöyle sarılır:
- Üçgen bandajı kol ile göğüs arasından geçirin ve yaralı kolu askıya alın.
- Bandajın kırık bölgesinin altında kaldığından emin olun.
- Kolla gövdenin arasına havlu gibi yumuşak bir dolgu koyun.
- Kolu ve dolguyu ikinci bir askıyla destekleyin.
Dirsek yaralanmasında tespit nasıl yapılır?
- Yaralı kolunu bükemiyorsa oturmasına yardım edin; kolu zorla bükmeyin.
- Dirseğin çevresine havlu gibi bir dolgu koyun.
- Kolu geniş katlanmış bandajlarla, yaralının en rahat ettiği pozisyonda sabitleyin.
- Bandajları kırık bölgesinden uzak tutun.
- 112 ekibi gelene kadar ön kol, el bileği ve eli 10 dakikada bir solukluk, soğukluk, morarma ve uyuşma yönünden kontrol edin.
Ön kol ve bilek kırığı nasıl sarılır?

- Ön kolu küçük bir havlu gibi yumuşak bir dolguyla sarın.
- Üçgen bandajı kol ile göğüs arasından geçirin ve kolu dolguyla birlikte askıya alın.
- Düğümü yaralı tarafa bağlayın.
- Hastaneye ulaşmak uzun sürecekse kolu, dirseğe olabildiğince yakın yerleştirdiğiniz bir bandajla gövdeye sabitleyin.
El ve parmak yaralanmasında tespit nasıl yapılır?
- Yaralıyı oturtun ve elini, bileğini yukarıda tutup desteklemesini isteyin; gerekirse yardım edin.
- El şişmeden önce yüzük, bileklik ve saati çıkarın.
- Eli yumuşak, kabarık olmayan bir dolguyla sarın.
- Hastaneye ulaşmak uzun sürecekse göğsün ve askının çevresine geniş bir bandaj bağlayarak kolu sabitleyin.
Bacak yaralanmalarında tespit nasıl yapılır?
Leğen kemiği (pelvis) kırığında tespit nasıl yapılır?
- Yaralının başı düz olacak şekilde sırt üstü uzanmasına yardım edin ve bacaklarını düz tutun. Daha rahat edecekse dizlerini hafifçe bükecek şekilde arkalarına bir yastık ya da katlanmış giysi koyabilirsiniz.
- Diz ve ayak bileklerindeki kemik çıkıntılarını havlu gibi yumuşak bir dolguyla destekleyin.
- Katlanmış üçgen bandajlarla bacakları hareketsiz hale getirin.
- Ayakları ve ayak bileklerini dar, dizleri geniş bir bandajla sabitleyin.
Leğen ve uyluk kırıklarında şok belirtileri görülebilir; bu yaralanmalarda bacakları yukarı kaldırmayın.
Kalça ve uyluk kemiği kırığında tespit nasıl yapılır?
Kalça ve uyluk yaralanmasında kitap tespiti, hastaneye nakil uzun ve zor olacaksa önerir. 112 ekibi yoldaysa bacağı bulunduğu pozisyonda destekleyin ve yaralıdan kıpırdamamasını isteyin. Tespit gerekiyorsa:
- Hazır biçimlendirilebilir bir tespit malzemesi ya da boyu koltuk altından ayak ucuna yetecek iki sağlam tahta veya sopa bulun.
- Tespiti yaralı taraftan yapın.
- Bacakların arasını ve tespit malzemesiyle vücut arasındaki boşluğu havlu gibi yumuşak bir dolguyla doldurun.
- Bağları şu sırayla yerleştirin: ayaklar, göğüs, leğen kemiği, dizler, kırığın üstü, kırığın altı ve bir ek nokta.
- Kırık bölgesinin üzerine bandaj bağlamayın.
- En son ayakları birbirine bağlayın.
- Yaralıyı tamamen hareketsiz hale getirdikten sonra sedyeyle taşıyın (hasta ve yaralı taşıma teknikleri).
Bacak (diz altı) kırığında tespit nasıl yapılır?
Tespit gerekiyorsa sağlam bacağı atel gibi kullanın:
- Yaralı bacağı zorlamadan sağlam bacağın yanına getirin.
- İki bacak arasındaki boşluğu havlu gibi yumuşak bir dolguyla doldurun.
- Geniş katlanmış bandajlarla sırasıyla ayak ve ayak bileklerini, dizleri, kırığın üstünü ve kırığın altını bağlayın.
Diz yaralanmasında tespit nasıl yapılır?
- Yaralının, zeminden yalıtmak için tercihen bir battaniyenin üzerine uzanmasına yardım edin.
- Dizi zorla düzeltmeyin.
- Yastık, battaniye ya da katlanabilir yumuşak bir malzemeyi dizin altına koyarak yaralının en rahat ettiği pozisyonda destekleyin.
Ayak bileği ve ayak yaralanmasında tespit nasıl yapılır?
- Ayak bileğini rahatlatacak bir destek uygulayın ve bandajla sarın.
- Bandajın üzerinden soğuk kompres uygulayın; 20 dakikadan uzun tutmayın.
- Yaralı bacağı kaldırıp destekleyin.
Ayak ve ayak parmağı yaralanmasında yaralının uzanmasına yardım edin, şişme başlamadan ayaktaki takıları çıkarın ve ayağı tabandan ağrılı bölgenin üstüne kadar uzanan bir destek bandajıyla sarın. Ardından uzvu kaldırıp destekleyin.
Tespitten sonra dolaşım nasıl kontrol edilir?
Atel ya da bandajın altındaki dolaşımı düzenli kontrol edin. Tespitin altındaki el ya da ayakta şu değişikliklere bakın:
- Solukluk
- Soğukluk
- Morarma
- Uyuşma
Bunlardan biri ortaya çıkarsa bandajı hafifçe gevşetin. Düzelme olmazsa bandajı çözün ve uzvu elinizle destekleyin. Kitap dirsek yaralanmasında bu kontrolün 112 ekibi gelene kadar 10 dakikada bir yapılmasını ister.
Tespitte yapılmaması gerekenler
- Kırık, çıkık ya da burkulan bölgeyi düzeltmeye, çekmeye ya da yerine oturtmaya çalışmayın.
- Bandajı kırığın tam üzerine bağlamayın.
- Burkulmada baskılı (sıkıştırıcı) bandaj uygulamayın.
- Zorunlu değilse tespit bitmeden yaralıyı hareket ettirmeyin.
- Buzu doğrudan cilde değdirmeyin ve 20 dakikadan uzun tutmayın.
- Kol askısını yaptıktan sonra dolaşımı kontrol etmeyi unutmayın.
Tespit, uygulama sınavına hazırlanırken çalışılan becerilerden biridir. Adımları uygulama sınavı kontrol listesinden gözden geçirebilir, üçgen bandajla askıyı ve ateli eğitmen gözetiminde denemek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 111, 127, 145-157.


