Kırık, bir kemikte oluşan kırılma ya da çatlamadır. Kemiğe doğrudan bir darbe gelmesi, uzaktan etki eden bükülme ya da burkulma gibi dolaylı bir kuvvet ve nadiren şiddetli bir kas kasılması kırığa yol açar. İlk yardımın iki amacı vardır: kırık bölgesinin hareketini önlemek ve sağlık kuruluşuna ulaşırken yaralıyı rahat ettirmek.
Kırık kemiğin yaralanmasıdır. Çıkık eklemin yerinden oynaması, burkulma ise eklemin bağlarının yaralanmasıdır. Üçünün farkını aşağıdaki tabloda bulabilirsiniz.
Kırık neden olur?
Sağlıklı bir kemiğin kırılması için genellikle ciddi bir kuvvet gerekir. Çocuklarda kemikler esnektir; bir dal gibi bükülebilir, yarılabilir ya da çatlayabilir. Kitap kırığa yol açan kuvvetleri üçe ayırır:
- Doğrudan kuvvet: Kemik, darbenin geldiği yerden kırılır. Merdiven basamağı gibi çıkıntılı bir yere düşmek ya da kaval kemiğine sopayla vurulması buna örnektir.
- Dolaylı kuvvet: Kırık, kuvvetin uygulandığı noktadan uzaktaki bir kemikte oluşur. Yüksekten topukları üzerine atlayan birinin omurgasının kırılması buna örnektir.
- Kas kuvveti: Bir kas grubunun şiddetli kasılması kemiği kırar. Şiddetli öksürükte kaburganın kırılması buna örnektir. Bu tip çok nadirdir ve çoğunlukla altta yatan başka bir hastalıkla ilgilidir.
Kaç çeşit kırık vardır?
Kırıklar derinin durumuna göre kapalı ve açık olmak üzere ikiye ayrılır. Kitaptaki ikinci sınıflama ise kırığın basit ya da karmaşık (komplike) olmasına göredir.
| Kırık çeşidi | Nasıl tanınır? | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Kapalı kırık | Kırığın üzerindeki deri sağlamdır. | Kemik uçları yakındaki dokulara ve damarlara zarar vermiş olabilir. |
| Açık kırık | Kırığın üzerindeki deri bozulmuştur; kemik ya da parçaları görülebilir ama bu her zaman şart değildir. | Genellikle kanama vardır; kir ve mikrop yaraya girebileceği için enfeksiyon riski yüksektir. |
| Basit kırık | Karmaşık kırığın özelliklerinden hiçbiri yoktur. | Daha az ciddidir. |
| Karmaşık (komplike) kırık | Aşağıdaki özelliklerden biri vardır. | Daha sık görülür ve kırığın daha ciddi olduğunu gösterir. |
Karmaşık (komplike) kırık ne demektir?
Şu durumlardan biri varsa kırık karmaşık sayılır:
- Kırılan kemik birden çok parçaya bölünmüşse,
- Çevredeki yumuşak dokular ve hayati organlar ağır hasar görmüşse,
- Tek bir kemik birkaç yerinden kırılmışsa,
- Kırılan kemiğin oluşturduğu eklemde çıkık ya da başka bir eklem yaralanması varsa.
Kırık, çıkık ve burkulma arasındaki fark nedir?
Kırıkta kemik, çıkıkta eklem, burkulmada ise eklemin bağları ya da çevresindeki dokular yaralanır. Belirtiler birbirine benzer. Emin olamıyorsanız yaralanmayı her zaman kırık kabul edin.
| Özellik | Kırık | Çıkık | Burkulma |
|---|---|---|---|
| Ne yaralanır? | Kemik kırılır ya da çatlar. | Eklemi oluşturan kemikler yer değiştirir; eklem yüzeyleri artık birbirine değmez. | Eklemin bağları ya da eklemi çevreleyen dokular yaralanır. |
| Öne çıkan belirtiler | Hareketle artan ağrı, şekil bozukluğu, uzuvda kısalma ya da eğilme, hareket edememe | Ağrı, şişlik, şekil bozukluğu, eklemi kullanamama | Eklem çevresinde ağrı, şişme, morarma, eklemin üzerine ağırlık verememe |
| İlk yardımın özü | Düzeltmeden, bulunduğu pozisyonda sabitleyin. | Yerine oturtmayın; eklemi bulunduğu pozisyonda sabit tutun. | Baskılı bandaj yapmayın; yaralıyı dinlendirin. |
| Soğuk uygulama | Kitabın kırık basamaklarında yer almaz. | Bez ya da havluya sarılı buz, en fazla 20 dakika | Bez ya da havluya sarılı buz, en fazla 20 dakika |
| Şüphe varsa | Emin değilseniz kırık kabul edin. | Kırık kabul edin. | Ağrı geçmiyorsa ya da kırıktan şüpheleniyorsanız sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın. |
Kırık belirtileri nelerdir?
Kırık yerinde ya da çevresinde şunlar görülebilir:
- Özellikle hareketle artan ağrı ve hareket etmekte zorlanma
- Dokununca hassasiyet ve ağrı
- Kemik uçlarının birbirine sürtünmesiyle çıkan çıtırtı sesi
- Şekil bozukluğu, şişme ve morarma
- Uzuvda kısalma, eğilme ya da bükülme
- Doğal olmayan bir hareket ya da normal hareket yeteneğinin kaybı, örneğin yürüyememe
- Kırık yerinde kanama, renk değişikliği ya da açık yara
- Uyluk ya da leğen kemiği kırıklarında özellikle şok belirtileri
Kırık olup olmadığını anlamak için bölgeye sert bastırmayın. Çıtırtı sesini duymak için de kolu ya da bacağı oynatmayın.
Kırıkta ilk yardım nasıl yapılır?
Kırıkta ilk yardım, bölgeyi düzeltmeden bulunduğu pozisyonda hareketsiz hale getirmek ve yaralıyı 112 ekibi gelene kadar gözlemektir. Kitaba göre adımlar:
- Olay yerinin sizin, yaralının ve çevredekilerin güvenliği açısından uygun olduğundan emin olun.
- Yalnızsanız seslenerek yardım çağırın ama yaralıyı gözetimsiz bırakmayın. Çevredeki birinden 112’yi aramasını, sonra size dönüp haber vermesini isteyin.
- Mümkünse ellerinizi su ve sabunla yıkayın; varsa alkol bazlı el dezenfektanı da kullanabilirsiniz.
- Eldiven takın. Eldiven yoksa temiz bir plastik poşet kullanın ve yaralının kanına dokunmamaya çalışın.
- Önce hayatı tehdit eden yaralanmaya bakın. Şiddetli kanama varsa kanayan yere bastırın ya da basınçlı bandaj uygulayın (kanama nasıl durdurulur?).
- Kemiğin kırılıp kırılmadığından emin değilseniz kırık varmış gibi davranın.
- Şekil bozukluğu olan ya da yerinden çıkmış gibi görünen bölgeyi düzeltmeye, çekmeye ya da yerine oturtmaya çalışmayın. Bu, yaralanmayı ağırlaştırır ve şiddetli ağrıya yol açar.
- Kırık bölge sabitlenene kadar yaralıyı hareket ettirmeyin. Mutlaka taşımanız gerekiyorsa dikkatli olun ve çevreden yardım isteyin.
- Yaralı, yaralı kısmı kendisi tutabiliyorsa bunu yapmasını isteyin. Tutamıyorsa yaralanmanın üstündeki ve altındaki eklemleri, bulunduğu pozisyonda ellerinizle destekleyin ya da kıpırdamamasını söyleyin.
- El ya da ayak yaralandıysa şişme başlamadan yüzük, bilezik, saat gibi takıları çıkarın.
- Açık kırıkta yarayı temiz bir bezle örtün; açık yaraya mikrop girme riski yüksektir.
- Yaralı bölgeyi bir askı, bandaj ya da atelle hareketsiz hale getirin ve bandajın altındaki dolaşımı kontrol edin. Bölgeye göre yöntemler tespit rehberinde anlatılıyor.
- Yaralıya güven verin ve sakinleştirin.
- Su dahil hiçbir yiyecek ya da içecek vermeyin.
- 112 ekibi gelene kadar yaralıyı sürekli gözlemleyin.
- Bilinci kapanır ama nefes almaya devam ederse derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin ve solunumunu izleyin. Nefesi durursa temel yaşam desteğine başlayın.
Kırık kol nasıl tutulmalı?
Kırık kol, sabitlenene kadar bulunduğu pozisyonda desteklenir. Yaralı sağlam eliyle kolunu tutabiliyorsa bunu yapmasını isteyin; tutamıyorsa kırığın üstündeki ve altındaki eklemleri siz destekleyin. El ve parmak yaralanmalarında yaralıdan elini ve bileğini yukarıda tutmasını isteyin. Ardından kol, üçgen bandajla askıya alınır. Pazı, ön kol, dirsek ve köprücük kemiği için ayrı ayrı yöntemler tespit rehberinde var.
Hangi kırıklar daha tehlikelidir?
- Uyluk ve leğen kemiği kırıkları: Şok belirtileri görülebilir. Leğen kemiği yaralanmasında yaralı sırt üstü yatırılır ve bacakları düz tutulur. Kalça ve bacak yaralanmasında ayakları yukarı kaldırmak daha fazla hasara yol açar; bu yüzden şok belirtileri olsa bile bacaklar kaldırılmaz.
- Açık kırıklar: Kanama ve enfeksiyon riski taşır. Kitap, açık kemik kırıklarını 112’nin aranması önerilen durumlar arasında sayar.
- Kafatası ve omurga kırıkları: Baş, boyun ya da gövde yaralanmasında omurga yaralanması olabileceği akılda tutulur ve baş-boyun-gövde ekseni bozulmaz (kafatası ve omurga yaralanmalarında ilk yardım).
- Karmaşık kırıklar: Eklemde çıkıkla ya da organ yaralanmasıyla birlikte olan kırıklar daha ciddidir.
Kırıkta yapılmaması gerekenler
- Şekil bozukluğunu düzeltmeyin, kemiği çekmeyin, yerine oturtmayın.
- Kırık olup olmadığını anlamak için bölgeye sert bastırmayın ya da kolu, bacağı oynatmayın.
- Zorunlu olmadıkça bölge sabitlenmeden yaralıyı yürütmeyin, taşımayın.
- Su dahil yiyecek ya da içecek vermeyin.
- Uyluk, kalça ya da leğen kırığı şüphesinde bacakları yukarı kaldırmayın.
- 112 ekibi gelene kadar yaralıyı yalnız bırakmayın.
Kırık bölgeye atel ve askı uygulamayı eğitmen gözetiminde, gerçek malzemeyle denemek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 24, 32, 34, 111, 127, 144-149, 151-154, 157.
