Yaşam zinciri, ani kalp durması yaşayan kişinin hayatta kalma şansını artıran, olay yerinde başlayıp hastanede biten müdahalelerin sırasıdır. İlk yardımcının halkaları üçtür: kalp durmasını hızla tanıyıp 112’yi aramak, erken göğüs basısına başlamak ve OED (otomatik şok cihazı) ile erken dönemde şok vermek.
Yaşam zincirinin halkaları nelerdir?
Yetişkinde hastane dışı yaşam zincirinin altı halkası vardır. İlk üçü olay yerindeki ilk yardımcının işidir, sonrası sağlık ekibine ve hastaneye geçer:
- 112’nin aranması: Ani kalp durmasını hızla tanımak ve acil yardım sistemini harekete geçirmek.
- Kaliteli göğüs basısı (KPR): Zaman kaybetmeden temel yaşam desteğine başlamak.
- Defibrilasyon: OED ile erken dönemde şok uygulamak.
- İleri yaşam desteği.
- Kalp durması (kardiyak arrest) sonrası bakım.
- İyileşme.
Halkalar olay yerinde başlar ve hastanede biter. Herhangi bir halkadaki eksiklik ya da gecikme temel yaşam desteğinin başarısını düşürür ve kişinin hayatta kalma şansını azaltır.
Yaşam zincirinin 1. halkası nedir?
Yetişkinde birinci halka, ani kalp durmasını hızla tanımak ve 112’yi aramak ya da aratmaktır.
Kalp durmasını tanımak için kişinin omuzlarına hafifçe dokunup yüksek sesle “İyi misin?” diye sorun. Yanıt vermiyorsa çevrenize seslenin; gelen kişiden 112’yi aramasını ve OED getirmesini isteyin. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın ve hoparlörü açıp ilk yardıma devam edin. Ardından hava yolunu açıp en çok 10 saniye solunuma bakın; normal nefes yoksa temel yaşam desteğine başlanır.
Çocuk zincirinde birinci halka farklıdır: önleme (korunma). Aşağıdaki tabloya bakın.
Yaşam zincirinin 2. halkası nedir?
Yetişkinde ikinci halka, olay yerinde zaman kaybetmeden kaliteli göğüs basısına, yani temel yaşam desteğine başlamaktır.
Kaliteli göğüs basısı “hızlı bastır, güçlü bastır” ilkesiyle yapılır:
- Yetişkinde el topuğu iman tahtasının (göğüs kemiği) alt yarısına konur.
- Göğüs en az 5, en fazla 6 cm çöktürülür.
- Hız dakikada 100-120 basıdır.
- Göğüs basısı ile solunum desteği 30:2 oranında verilir.
- Basılar arasında kesinti yapılmaz; zorunlu ara 10 saniyeyi geçmez.
Bası için sağlık profesyoneli olmak gerekmez, ama eğitim almış olmak gerekir.
Yaşam zincirinin 3. halkası: OED ile erken defibrilasyon
Üçüncü halka, OED ile kalbe erken dönemde şok verilmesidir. OED, göğse yapıştırılan pedlerle kalp ritmini inceleyen ve gerekirse şok veren taşınabilir bir cihazdır.
Zamanın önemi kitapta sayılarla anlatılır: kalp durduktan sonraki 3-5 dakika içinde verilen şok, hayatta kalmaya yüzde 50-70 oranında katkı sağlar. Gecikilen her dakika hayatta kalma şansını yüzde 10-12 düşürür.
OED gelince göğüs basısı kesilmez; cihazı ikinci bir kişi bağlar ve herkes cihazın sesli komutlarını izler. Cihazı tanımak için otomatik şok cihazı (OED) sayfasına bakın.
Çocuklarda yaşam zinciri farklı mı?
Evet. Çocukta hastane dışı yaşam zinciri önleme (korunma) halkasıyla başlar. Kitaptaki çocuk zincirinde ayrı bir defibrilasyon halkası yoktur ve ileri yaşam desteğinin yerinde ileri resüsitasyon halkası bulunur. Bu, OED’nin çocukta kullanılmadığı anlamına gelmez; 1-8 yaş için çocuk pedi ya da çocuk modu kullanılır.
| Sıra | Yetişkin (hastane dışı) | Çocuk (hastane dışı) |
|---|---|---|
| 1 | 112’nin aranması | Önleme (korunma) |
| 2 | Kaliteli göğüs basısı (KPR) | 112’nin aranması |
| 3 | Defibrilasyon | Kaliteli göğüs basısı (KPR) |
| 4 | İleri yaşam desteği | İleri resüsitasyon |
| 5 | Kalp durması sonrası bakım | Kalp durması sonrası bakım |
| 6 | İyileşme | İyileşme |
Çocuklarda kalp durmasının en sık nedeni oksijensiz kalmadır; bu durum hava yolunun yabancı bir cisimle tıkanmasından da gelişebilir. Çocukta uygulamanın ayrıntıları çocuklarda temel yaşam desteği rehberinde.
Hastane içindeki zincir
Kitapta hastane içi için de ayrı zincirler vardır. Yetişkinde hastane içi zincir erken tanıma ve önleme, çocukta erken farkındalık ve önleme halkasıyla başlar; ardından hastanenin acil müdahale sistemi devreye girer.
Yaşam zinciri ile ilk yardımın temel uygulamaları aynı şey mi?
Hayır. Yaşam zinciri yalnız ani kalp durmasına özgüdür ve olay yerinden iyileşmeye kadar uzanır. İlk yardımın temel uygulamaları (koruma, bildirme, kurtarma) ise her acil durumda olay yerinde izlenen genel sıradır: önce güvenlik, sonra değerlendirme ve 112, ardından ilk yardım.
İki sıra olay yerinde birleşir. Kalbi durmuş birine müdahale ederken de önce olay yeri güvenliği sağlanır, sonra zincirin ilk halkası başlar.
Zincirin ilk üç halkasını, yani 112 görüşmesini, göğüs basısını ve eğitim OED’siyle şok uygulamasını mankende çalışmak için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 19, 52-55, 58-66.
