İlk Yardımın Temel Uygulamaları Nelerdir? Koruma, Bildirme, Kurtarma Ne Demektir?

İlk yardımın temel uygulamaları koruma, bildirme ve kurtarmadır: önce olay yerini güvenli hâle getirmek, sonra 112’yi aramak ya da aratmak, ardından hasta ya da yaralıya ilk yardımı uygulamak. Bu üçlü ad T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı’nda geçmez; kitap aynı akışı “acil durum ile başa çıkma” başlığında dört adımla anlatır ve bildirmeden önce değerlendirmeyi ayrı bir adım sayar.

Koruma, bildirme, kurtarma sıralaması nasıldır?

Doğru sıra koruma, bildirme, kurtarmadır. Kitap bu adları kullanmaz; “acil durum ile başa çıkma” adımlarıyla karşılığı şöyledir:

Pratikte bildirme ile kurtarma birbirini beklemez. Yanıt vermeyen biri varsa hemen yardım isteyin; gelen kişi 112’yi ararken siz ilk yardıma başlayın. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın ve hoparlörü açıp ilk yardıma devam edin.

İlk yardımda koruma ne demektir?

Koruma, müdahaleden önce olay yerinin ilk yardımcı, hasta/yaralı ve çevredekiler için güvenli olduğundan emin olmaktır. İlk yardımcının can güvenliği her zaman önce gelir.

1. Ne olduğunu anlamaya çalışın.
2. Sizi tehlikeye sokacak bir durum varsa uzaklaşın ve yeterince uzakta olduğunuzdan emin olun.
3. Hasta/yaralıyı ve çevredekileri korumak için gereken önlemleri alın, uyarıları yapın.
4. Trafik, yangın, elektrik kablosu gibi tehditleri değerlendirin.
5. Kişinin eşyalarının kaybolmaması ve çalınmaması için dikkatli olun.
6. Yeri güvenli hâle getiremiyorsanız ya da kendinizi tehlikeye atmadan yardım edemiyorsanız 112’yi arayın.

Trafik kazasında koruma nasıl sağlanır?

Trafik kazasında yukarıdaki önlemlere ek olarak şunları yapın:

• Bütün müdahalelerinizi trafik kurallarına uyarak yapın.
• Oradaki başka kişilerden sürücüleri ve yayaları uyarmalarını isteyin.
• Mümkünse kazanın önüne ve arkasına uyarı işareti koyun: şehir içinde en az 30 metre, şehirlerarası yolda en az 150 metre uzağa.
• Kazaya karışan araçların motorunu kapatın, el frenini çekin ve tekerleklerin önüne takoz benzeri bir engel koyun.
• Olay yerinde ve yakınında kimsenin sigara içmesine izin vermeyin.
• İşiniz bitince koyduğunuz uyarı işaretlerini kaldırın.

Hasta/yaralı zorda kalmadıkça yerinden oynatılmaz. Yerinde kalması daha büyük tehlike yaratıyorsa, olay yeri güvenli hâle getirilemiyorsa ya da sağlık ekibi yakında gelemeyecekse, ilk yardımcı kendini tehlikeye atmadan taşıma tekniklerini kullanarak kişiyi hareket ettirebilir.

Bildirmeden önce hasta/yaralı nasıl değerlendirilir?

Değerlendirme, kitapta sırasıyla üç adımda yapılır: birincil kontrol, tüm vücudun baştan sona yeniden değerlendirilmesi ve kişinin hikâyesinin alınması.

• Birincil kontrol: Kişinin omuzlarına hafifçe dokunun ve yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sorun. Yanıt veriyor mu, normal nefes alıyor mu, belirgin bir kanama var mı, bakın. Hayatı tehdit eden bir durum görürseniz önce onu giderin.
• Baştan sona değerlendirme (ikinci değerlendirme): Birincil kontrolden sonra bütün vücut yeniden gözden geçirilir.
• Hikâye: Kişiye ne olduğu, bir yerinin incinip incinmediği sorulur.

Yanıt vermeyen kişide 112’yi arayın ya da aratın, kişiyi düz ve sağlam bir zemine yatırın ve göğsünün inip kalkmasına bakın. Hareket yoksa zaman kaybetmeden temel yaşam desteğine başlayın. Solunumun nasıl değerlendirileceği solunumun değerlendirilmesi (bak-dinle-hisset) rehberinde anlatılır.

Bildirme: 112 ne zaman aranır, ne söylenir?

Bildirme, 112’nin aranması ya da aratılmasıdır. Durum yaşamı tehdit ediyorsa, kötüleşebilecekse ya da kişiyi hareket ettirmek zarar verebilecekse 112’yi arayın. Emin değilseniz de arayın.

112’yi aramak size ilk yardım için temel bilgiyi sağlar ve kişiye sağlık görevlilerinin müdahalesini getirir. Görüşmede:

1. Yavaş, sakin ve açık konuşun.
2. Önce kendinizi tanıtın.
3. Ne olduğunu anlatın: “Annem merdivenden düştü, hareket etmiyor” gibi.
4. Yardıma ihtiyacı olan kişi sayısını ve özel koşulları söyleyin: araçta sıkışan kişi var mı gibi.
5. Kişinin durumunu ve yaptığınız ilk yardımı söyleyin.
6. Konumu, olay yerini tam gösterecek şekilde verin.

Mümkünse hoparlörü açın ve sağlık görevlisinin yönlendirmelerini dinleyerek devam edin.

Kurtarma: ilk yardım nasıl uygulanır?

Kurtarma, hasta/yaralıya kişinin durumuna uygun ilk yardımın uygulanmasıdır. Amaç hayatı korumak, durumun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmeye destek olmaktır; tanı koymak ilk yardımcının görevi değildir.

İlk yardım yaparken:

• Kişiye adıyla hitap edin, ne yapacağınızı açıklayın ve güven verin.
• Bilinci açıksa ilk yardım için izin isteyin. Bilinci kapalı kişide izin alınmış sayılır.
• Kişiyi dinleyin ve olabildiğince rahat ettirin.
• Soğuktan ve aşırı sıcaktan koruyun.
• Ağır yaralı, bulantısı olan, uykuya eğilimli ya da bilinci kapalı kişiye yiyecek ve içecek vermeyin.
• Sağlık ekibi gelene kadar yanından ayrılmayın.

Uygulama duruma göre değişir. Nefes almayan kişide temel yaşam desteği, bilinci kapalı ama nefes alan kişide derlenme pozisyonu (koma pozisyonu), kanamada kanama kontrolü uygulanır.

Kitapta “kurtarma pozisyonu”, derlenme pozisyonunun başka bir adıdır. Temel uygulamalardaki kurtarma ise olay yerinde yapılan ilk yardımın tamamını anlatır.

Temel uygulamalar, değerlendirme sırası (ABC) ve yaşam zinciri aynı şey mi?

Hayır, üçü farklı şeyleri anlatır:

• Koruma, bildirme, kurtarma: Her acil durumda olay yerindeki genel sıra.
• Değerlendirme sırası (ABC): Hava yolu, solunum ve dolaşımın kontrol sırasını anlatan eski bir kısaltma. Harflerin anlamı ve kitaptaki bugünkü sıra ilk yardımda değerlendirme sırası (ABC) yazısında.
• Yaşam zinciri: Yalnız ani kalp durmasına özgü; 112, göğüs basısı ve OED ile başlayıp hastanede biten halkalar. Ayrıntı yaşam zinciri (hayat kurtarma zinciri) yazısında.

Olay yeri güvenliğini, 112 görüşmesini ve ilk müdahaleyi senaryolarla çalışmak için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilir, ekibiniz için teklif alabilirsiniz.

Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 17-26, 61-62.