Hava yolu, solunum, dolaşım (A-B-C), yanıt vermeyen kişide önceliklerin sırasını hatırlatan eski bir kısaltmadır: A (Airway) hava yolu, B (Breathing) solunum, C (Circulation) dolaşım demektir. T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı bu kısaltmayı kullanmaz; aynı öncelikleri birincil kontrol ve temel yaşam desteği adımlarıyla sıralar.
A, B ve C harfleri neyi ifade eder?
Harfler İngilizce üç kelimenin baş harfleridir. Her biri, yanıt vermeyen kişide sırayla ele alınan bir önceliği anlatır.
| Harf | İngilizcesi | Anlamı | Kitaptaki karşılığı |
|---|---|---|---|
| A | Airway | Hava yolu | Ağız içini kontrol edip hava yolunu baş geri-çene yukarı manevrasıyla açmak |
| B | Breathing | Solunum | En fazla 10 saniye, nefes alıp almadığına ve göğsün hareketine bakmak |
| C | Circulation | Dolaşım | Kanama belirtilerine bakmak; normal nefes yoksa göğüs basısıyla kan dolaşımını sürdürmek |
A ve B neyi ifade eder?
A, hava yolu demektir. Bilinci kapalı kişide kaslar gevşer ve dil hava yolunu tıkayabilir. Bu yüzden önce ağzın içine bakılır, sonra baş geri-çene yukarı pozisyonu ile hava yolu açılır.
B, solunum demektir. Hava yolu açıkken kişinin nefes alıp almadığına ve göğsünün inip kalkıp kalkmadığına 10 saniyeyi aşmadan bakılır. Kitapta bu adımın adı solunumun değerlendirilmesidir (bak-dinle-hisset).
C neyi ifade eder?
C, dolaşım demektir: kalbin ve damarların kanı, onunla birlikte oksijeni vücuda taşıması. İlk yardımda dolaşımla ilgili iki iş vardır:
- Birincil kontrolde kan fışkırması, kanlı giysi ya da yerde kan birikmesi gibi kanama belirtilerine bakmak. Kan görünmese bile vücudun içinde kanama olabileceğini unutmayın. Dışarıdan görülen kanamayı durdurmak için kanama rehberine bakın.
- Normal nefes almayan kişide göğüs basısıyla beyne ve hayati organlara kan akışını sürdürmek.
Kitap, dolaşımı nabızla değerlendirmeyi yalnız sağlık profesyoneli olan ilk yardımcılara bırakır. Sağlık profesyoneli değilseniz nabız aramak için zaman kaybetmeyin: kişi yanıtsızsa ve normal nefes almıyorsa göğüs basısına başlayın.
Kitaba göre bugünkü değerlendirme sırası nedir?
Kitap acil durumu dört basamakta ele alır: olay yerini güvenli hâle getirmek, hasta/yaralının durumunu değerlendirmek, 112’yi aramak ya da aratmak ve ilk yardımı sağlamak. Değerlendirmenin kendisi de üç adımdır: birincil kontrol, tüm vücudun baştan sona yeniden değerlendirilmesi ve hikâyenin alınması.
Yanıt vermeyen bir yetişkinde uygulamadaki sıra şöyledir:
- Olay yerinin sizin, kişinin ve çevredekilerin açısından güvenli olduğundan emin olun.
- Omuzlarına hafifçe dokunun ve yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sorun.
- Yanıt yoksa çevrenize seslenin. Gelen biri 112’yi arasın ve OED (otomatik şok cihazı) getirsin. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın ve telefonun hoparlörünü açın.
- Ağzın içine bakın. Görünen katı bir cismi, çıkarabileceğinizden eminseniz tek hamlede alın. Emin değilseniz dokunmayın. (A)
- Boyun yaralanması şüphesi yoksa baş geri-çene yukarı manevrasıyla hava yolunu açın. (A)
- 10 saniyeyi aşmadan nefes alıp almadığına ve göğsünün hareketine bakın. (B)
- Normal nefes yoksa ya da yalnız iç çeker gibi seyrek nefes varsa göğüs basısıyla temel yaşam desteğine başlayın. OED gelince bağlayın. (C)
- Kişi normal nefes alıyorsa derlenme pozisyonu (koma pozisyonu) verin ve izlemeye devam edin.
Birincil kontrol sırasında hayatı tehdit eden bir durum bulursanız önce ona müdahale edin. Örneğin hava yolu tıkalıysa diğer değerlendirme adımlarına geçmeden tıkanıklığı giderin.
A-B-C sırası ile kitaptaki sıra arasındaki fark nedir?
Harflerin sırası kitapla uyumludur: önce hava yolu, sonra solunum, en son dolaşım. Kitap bu üçlünün önüne iki adım koyar:
- Olay yeri güvenliği: İlk yardımcının can güvenliği her zaman önce gelir.
- Yanıtın kontrolü ve yardım çağrısı: Kişi yanıt vermiyorsa 112 hemen aranır ya da aratılır; yardım çağırma ile ilk yardım aynı anda yürütülür.
Dolaşım adımında da fark vardır. Kitap, halktan ilk yardımcıdan nabız saymasını değil, normal nefes yoksa hemen göğüs basısına başlamasını ister.
Birincil kontrolden sonra ne yapılır?
Hayatı tehdit eden durumlar giderildikten sonra tüm vücudun baştan sona yeniden değerlendirilmesine (ikinci değerlendirme) geçilir. Ardından kişiye ne olduğu sorularak hikâyesi alınır. Kalbi durmuş kişide bu adımlara geçilmez; göğüs basısı kesintiye uğratılmadan sürdürülür.
Ehliyet sınavında hava yolu, solunum, dolaşım (ABC) sorusu
Sürücü adaylarının ilk yardım derslerinde ve hazırlık sorularında bu kısaltmayla karşılaşabilirsiniz. Anlamı aynıdır: hava yolu, solunum, dolaşım. Soruda sıra soruluyorsa hava yolu ilk, dolaşım son basamaktır. Sürücü adaylarının çalışacağı öteki başlıklar için ehliyet sınavındaki ilk yardım konularına bakın.
İlk yardım belgesi sınavına hazırlanıyorsanız sınav konularına göre hazırlanmış online testlerle kendinizi deneyin. Bu sırayı mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 16, 19-25, 28, 59-66.
