Donma, dokuların soğuğa maruz kalarak hasar görmesidir. Genellikle sıfır derecenin altındaki sıcaklıklarda olur ve en çok elleri, ayakları, kulakları, burnu ve dudakları etkiler. Bütün vücudun aşırı soğuması ise ayrı bir durumdur: hipotermi. Donmada ilk yardımın özü, soğukla teması tamamen kestikten sonra donmuş bölgeyi ovmadan yeniden ısıtmaktır.
Kaç çeşit donma vardır?
T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı soğuğun yol açtığı acil durumları ikiye ayırır:
| Durum | Ne olur? | Nerede görülür? |
|---|---|---|
| Donma | Dokular soğuk yüzünden hasar görür | Çoğunlukla el, ayak, kulak, burun, dudak |
| Hipotermi | Vücut sıcaklığı 35 °C’nin altına düşer | Bütün vücut; hayatı tehdit eder |
Normal vücut sıcaklığı 37±0,6 °C, yani 36,4-37,6 °C’dir. Donmaya çoğu zaman hipotermi de eşlik eder; o zaman ilk yardım hipotermi de düşünülerek yapılır.
Donma kaç derecede olur?
Donma, sıfır derecenin altındaki herhangi bir sıcaklıkta gelişebilir. Hava soğukken kan dolaşımı yetersiz olan ya da uzun süre kıpırdamadan kalan kişilerde risk daha yüksektir. Donmanın ne kadar derine indiği; ortam sıcaklığına, soğukta kalma süresine ve dokunun ne kadar hızlı donduğuna bağlıdır.
Donmanın nedenleri
- Aşırı soğuk havada kalmak
- Yetersiz ya da ıslak giysiler
- Soğuk rüzgâr
Çok sıkı giysi ya da botlar, sıkışık bir konumda kalmak, yorgunluk, bazı ilaçlar, sigara, alkol ve şeker hastalığı gibi damarları etkileyen hastalıklar kan dolaşımını zayıflatarak riski artırır.
Dokuların donmaya duyarlılığı en çoktan en aza şöyle sıralanır: kemik iliği, sinir, kas, kemik, derinin üst tabakası, derinin alt tabakası, kan damarları, bağlar ve kıkırdaklar.
Donma dereceleri ve belirtileri nelerdir?
Kitap donmayı “1. derece, 2. derece” diye numaralandırmaz. Aramalarda sık geçen “1. derece donma” ya da “4. derece donma” ayrımı yerine, belirtileri donmanın ilerleyişine göre üç evrede anlatır:
| Evre | Soğuktayken | Soğuktan çıkınca, doku çözülünce |
|---|---|---|
| Başlangıç | İğnelenme, zonklama ya da ağrı; ciltte soğukluk, solukluk, uyuşma, beyazlaşma; karıncalanma | — |
| İlerlemiş donma | Bölge sert ve donmuş hissedilir | Dokuda yumuşama; ciltte kızarıklık, ağrı, su dolu kabarcıklar; şişlik ve kaşıntı |
| Daha ileri donma | Cilt beyaz, mavi ya da lekeli; alttaki doku sert ve soğuk | Kan dolu kabarcıklar, ardından kalın siyah kabuklar; bazı dokular büyük olasılıkla ölmüştür |
Donmada ilk yardım nasıl olmalıdır?
- Yardım etmeden önce kendinizi soğuğa karşı koruyun.
- Kişiyi daha sıcak ve kapalı bir yere alın.
- Ayakları donmuşsa kişiyi ayak ve ayak parmakları üzerinde kesinlikle yürütmeyin; hasar artar. Uygun taşıma tekniklerinden biriyle taşıyın.
- Islak giysileri kuru ve yumuşak giysilerle değiştirin.
- Eldiven, yüzük, çizme gibi eşyaları yavaşça çıkarın.
- Bilinci açıksa sıcak içecek verin.
- Göğsüne, koltuk altlarına ve kasıklarına ılık su paketleri koyun.
- Soğukla teması tamamen kesildikten sonra donmuş bölgeyi yeniden ısıtın. Bunun için kendi ellerinizi ya da kişinin koltuk altlarını kullanın.
- Isıtmayı en az 30 dakika sürdürün. Bölge kırmızı-mor bir renk alıp kolayca hareket ettirilebildiğinde ısıtmayı bırakın.
- Kişinin sigara içmesine kesinlikle izin vermeyin; sigara kan dolaşımını bozar.
- Bölge çözüldükten sonra ellerinizi yıkayın. El ve ayak parmaklarını tek tek, temiz bandajlarla çok nazikçe sarın. Enfeksiyonu önlemek için cildi temiz tutun.
- Fazla hareketten kaçının; mümkünse etkilenen kol ya da bacağı yukarı kaldırın.
- Isınan dokular çok hassastır: kişiden ısınmış ayağının üzerinde yürümemesini isteyin.
- Isınıp yeniden kanlanan bölgede şiddetli ağrı olabilir. Kitap bu durumda ısıtmadan önce, sırasında ya da sonrasında ağrı kesici verilmesini önerir.
- 112’yi arayın ya da aratın.
Donmuş bölge ne zaman ısıtılmaz?
Bölge yeniden soğuğa maruz kalacaksa ısıtmaya başlamayın. Isınan bir doku tekrar donarsa geri dönüşü olmayan hasar oluşabilir. Isıtma, soğukla temas tamamen kesildikten sonra yapılır.
Donmada yapılmaması gerekenler
- Donmuş bölgeyi ovmayın; karla da, karsız da ovmak cilde ve alttaki dokulara zarar verir.
- Ateş, soba ya da ısıtıcı gibi doğrudan ısı kaynaklarına tutmayın.
- Donmuş ayak üzerinde yürütmeyin.
- Kişinin sigara içmesine izin vermeyin.
- Alkollü içecek vermeyin; alkol dolaşımı zayıflatan etkenler arasındadır.
- Su dolu kabarcıkları patlatmayın.
Hipotermi nedir, belirtileri nelerdir?
Hipotermi, vücut sıcaklığının 35 °C’nin altına düşmesidir. Hayatı tehdit eder ve hızla müdahale gerektirir. Genellikle soğuk koşullarda uzun süre dışarıda kalmak, yeterince ısıtılmamış bir evde yaşamak ya da soğuk suya düşmek gibi nedenlerle gelişir.
Belirtileri:
- Titreme (vücut sıcaklığı düştükçe azalabilir ya da tamamen durabilir)
- Konuşma bozukluğu ya da mırıldanma
- Yavaş ya da yüzeysel solunum
- Zayıf nabız
- Beceriksizlik, koordinasyon eksikliği
- Uyuşukluk, enerji eksikliği
- Uykuya meyil ya da hafıza kaybı
- Bilinç kaybı
- Bebeklerde parlak kırmızı, soğuk cilt
Titremenin azalması iyiye işaret değildir; vücut sıcaklığı düşmeye devam ediyor olabilir.
Hipotermide ilk yardım nasıl olmalıdır?
- Yardım etmeden önce kendinizi soğuğa karşı koruyun.
- Mümkünse kişiyi sıcak, kapalı bir yere taşıyın; böylece soğukla teması kesilir.
- Taşıyamıyorsanız özellikle başını ve boynunu rüzgârdan koruyun; soğuk zeminle temasını kesin.
- Islak giysileri yavaşça çıkarın. Yerine kuru bir kaban, palto, ceket ya da battaniye koyun.
- Daha fazla ısınma gerekiyorsa yavaş yavaş ısıtın: boyun, göğüs ve kasık başta olmak üzere vücudun orta kısmına ılık ve kuru kompres koyun.
- Kitap, ağızdan bir şey verilmemesi kuralına burada istisna yapar: yudum yudum ılık, tatlı ve alkolsüz içecek verin. Kişi uykuya meyilliyse ya da bilinci bulanıksa içecek vermeyin.
- Doğrudan ısı uygulamayın.
- Kol ve bacakları ısıtmaya çalışmayın, masaj yapmayın; bu kalbe ve akciğerlere ek yük bindirir.
- Kişinin sigara içmesine izin vermeyin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin ve solunumunu izleyin.
- Solunumu durursa temel yaşam desteğine başlayın.
Donma ile hipotermide ilk yardım nasıl ayrılır?
| Konu | Donma | Hipotermi |
|---|---|---|
| Neresi ısıtılır? | Donmuş bölge: ellerinizle ya da kişinin koltuk altında | Vücudun orta kısmı: boyun, göğüs, kasık |
| Kol ve bacaklar | Donmuş el ya da ayak ovulmadan, en az 30 dakika ısıtılır | Kol ve bacaklar ısıtılmaz, masaj yapılmaz |
| İçecek | Bilinci açıksa sıcak içecek | Yudum yudum ılık, tatlı, alkolsüz içecek |
| Ortak kurallar | Ovmak yok, doğrudan ısı yok, sigara yok, 112 aranır | Doğrudan ısı yok, sigara yok, 112 aranır |
Isının yol açtığı acil durumlar için sıcak çarpması ve yanık çeşitleri rehberlerine bakabilirsiniz.
Donma ve hipotermi sınav konuları arasındadır. Online testlerle kendinizi deneyin; uygulama sınavına eğitmenle hazırlanmak için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 25, 174, 181-184.
