
Şok pozisyonu, şok belirtileri gösteren, konuşabilen ve normal nefes alan kişinin düz bir zemine sırt üstü yatırılıp ayaklarının yaklaşık 30-60 derece kaldırılması ve bacaklarının altının desteklenmesidir. Kalçada ya da bacaklarda yaralanma varsa ayaklar kaldırılmaz. Şok ise dolaşım bozulduğu için dokulara ihtiyaç duydukları oksijenin ulaşamamasıdır.
Şok belirtileri kısaca: huzursuzluk, baş dönmesi, terleme ve susuzluk hissi; nabzın hızlanıp zayıflaması, nefesin sıklaşıp yüzeyselleşmesi; soğuk, soluk ve nemli cilt; dudak çevresinde ve tırnaklarda morarma. Belirtilerin tamamı aşağıdaki tabloda.
Şok nedir?
Şok, dolaşım bozukluğu yüzünden dokuların oksijen ve diğer temel ihtiyaçlarının karşılanamadığı durumdur. Kalp krizinden şiddetli alerjiye kadar pek çok hastalık ya da yaralanma şoka yol açabilir.
Verilen zararın büyüklüğü, hangi organın ne kadar süre oksijensiz kaldığına bağlıdır. Oksijensiz kalan beyinde 4-6 dakikada, karın organlarında 45-90 dakikada, cilt ve kaslarda 3-6 saatte geri dönüşü olmayan hasar gelişebilir. Bu yüzden şok hayatı tehdit eder; 112’yi arayın ya da aratın.
Kan kaybına bağlı şok, yaralanmalarda önlenebilir ölüm nedenleri arasında kafa yaralanmalarından sonra ikinci sıradadır. Şokun asıl tedavisi, ona yol açan hastalığın ya da yaralanmanın tedavisidir. İlk yardımın amacı, sağlık ekibi gelene kadar hayatı korumak ve durumun kötüleşmesini önlemektir.
Şok belirtileri nelerdir?
Kitap şokun işaretlerini ikiye ayırır: kişinin kendisinin hissettiği belirtiler ve sizin gözlediğiniz bulgular.
| Belirtiler (kişinin hissettikleri) | Bulgular (sizin gördükleriniz) |
|---|---|
| Endişe ve huzursuzluk | Kan basıncında (tansiyonda) düşme |
| Fenalık hissi, güçsüzlük | Hızlı ve zayıf nabız |
| Baş dönmesi, sersemlik | Hızlı ve yüzeysel solunum |
| Bulantı, kusma | Ciltte soğukluk, solukluk ve nemlilik |
| Terleme | Dudak çevresinde solukluk ya da morarma |
| Susuzluk hissi | Tırnaklarda morarma |
| Göğüs ağrısı | Bilinç düzeyinde azalma |
Kimler şok açısından risk altındadır?
- Şiddetli dış kanaması olanlar
- Kol ve bacaktaki uzun kemiklerin birkaçında ciddi kırığı olanlar
- Göğüs ya da karın bölgesinden yaralananlar
- Ciddi bir enfeksiyon ya da ciddi bir alerjik tepki geçirenler
- Kalp krizi bulguları gösterenler
Şok çeşitleri nelerdir?
Kitap şoku oluş biçimine göre dört çeşide ayırır:
| Şok çeşidi | Nasıl gelişir? | Örnek |
|---|---|---|
| Kan ya da sıvı kaybına bağlı şok | Kanama nedenli türde (hemorajik) kan, kanama dışı türde (hipovolemik) vücut sıvısı kaybedilir | Yaralanmaya bağlı kanama; kusma ve ishal |
| Kalp kaynaklı şok (kardiyojenik) | Kalbin kan pompalama işlevi bozulur | Kalp krizi, kalbin yaralanması |
| Tıkayıcı nedenlere bağlı şok (obstrüktif) | Tıkayıcı bir durum dolaşımı bozar | Akciğer sönmesi (pnömotoraks), kalp çevresinde sıvı ya da kan toplanması (perikard tamponadı), akciğere pıhtı atması (pulmoner emboli) |
| Dağılım bozukluğuna bağlı şok (dağılımsal) | Kanın ya da sıvının vücuttaki dağılımı bozulur | Sinir hasarına bağlı damar genişlemesi (nörojenik şok), ilaç, besin ya da böcek kaynaklı ağır alerji (anafilaktik şok), enfeksiyon (septik şok) |
Kanamaya bağlı şok en sık yaralanmalarda görülür. Kanamayı durdurmanın yolları kanama rehberinde, ağır alerji ayrıca alerji ve anafilaksi yazısında anlatılıyor.
Şok pozisyonu nasıl verilir?
- Kişiyi düz bir zemine sırt üstü yatırın.
- Kalçasında ya da bacaklarında yaralanma veya yaralanma belirtisi olup olmadığına bakın.
- Yaralanma yoksa ayaklarını yaklaşık 30-60 derece kaldırın.
- Bacaklarının altına çarşaf, battaniye, yastık ya da katlanmış bir giysi koyarak destekleyin.
- Hareket ya da pozisyon ağrıya yol açıyorsa ayakları kaldırmayın.
- Üzerini örterek ısıtın ama aşırı ısıtmayın.
Kitap ayakların yüksekliğini santimetreyle değil açıyla verir: yaklaşık 30-60 derece.
Şok pozisyonu neden verilir?
Şoktaki kişide beyin gibi organlar oksijensiz kalmaya başlar. Düz ve sırt üstü yatış, olası bir bayılmada düşüp yaralanmayı önler. Kan basıncının kontrolüne ve vücudun alt bölümlerinde biriken kanın dolaşıma katılmasına da yardım eder.
Şok pozisyonu hangi durumlarda verilir?
Şok pozisyonu, şok belirtileri olan ama konuşabilen ve normal nefes alan kişiye verilir. Kitapta sayılan durumlar:
- Kanama sonrasında şok bulguları gösteren, bacaklarında yaralanma olmayan kişi
- Bacaklarında yaralanma olmayan, iç kanamadan şüphelenilen ve şok bulguları gösteren kişi
- Kusma, ishal gibi aşırı sıvı kaybına bağlı şok
- Basit bayılma: bayılan ya da bayılacak gibi hisseden kişi (bayılmada ilk yardım)
- Bilinci açık ama kendini kötü hisseden, terleyen ya da bayılacak gibi olduğunu söyleyen kişi
Şok pozisyonu hangi durumlarda verilmez?
Kalça ya da bacak yaralanması olan kişinin ayakları kaldırılmaz; kaldırmak hasarı artırır. Şu durumlarda da bacaklar kaldırılmaz:
- Hareket ya da pozisyon ağrıya yol açıyorsa
- Kafa yaralanmasında
- İnme (felç) geçiren kişide
- Göğüs yaralanmasında
- Nefes almakta güçlük çekenlerde
- Kalp krizinden şüphelenilen kişide
Omurga yaralanması şüphesi olmayan göğüs yaralanmalarında, nefes darlığında ve kalp krizinde kişi sırt üstü düz de yatırılmaz; yarı oturur pozisyonda tutulur. Bilinci kapalı kişiye şok pozisyonu değil, nefes alıyorsa derlenme pozisyonu (koma pozisyonu) verilir. Omurga yaralanması şüphesi olan bilinçsiz kişi de baş, boyun ve omurga aynı hizada tutularak derlenme pozisyonuna getirilir.
Hangi durumda hangi pozisyon?
| Durum | Verilecek pozisyon |
|---|---|
| Şok bulguları var; konuşuyor, normal nefes alıyor, bacağında yaralanma yok | Şok pozisyonu |
| Göğüs yaralanması (omurga şüphesi yok), nefes darlığı ya da kalp krizi şüphesi | Yarı oturur pozisyon |
| Bilinci kapalı ama normal nefes alıyor | Derlenme pozisyonu |
| Ağzından kan geliyor ya da kusuyor | Düz biçimde yan çevirme |
| Normal nefes almıyor | Temel yaşam desteği |
Bütün pozisyonları bir arada görmek için ilk yardım pozisyonları sayfasına bakın.
Şokta ilk yardım nasıl yapılır?
- Sizin, kişinin ve çevredekilerin güvende olduğundan emin olun.
- Kişinin bilincini kontrol edin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Kişiyi düz bir zemine sırt üstü yatırın ve rahat etmesini sağlayın.
- Hava yolunu, solunumunu ve dolaşımını kontrol edin.
- Mümkün olduğunca temiz hava almasını sağlayın ve kişiyi hareket ettirmeyin.
- Dış kanama varsa hemen durdurmaya çalışın.
- Uygunsa şok pozisyonu verin.
- Sıkı giysilerini gevşetin.
- Islak giysileri varsa kişiyi fazla oynatmadan çıkarın ya da kesin.
- Ağzından kan geliyor ya da kusuyorsa kişiyi düz biçimde yanına çevirin; kan ya da kusmuk soluk yoluna kaçmasın.
- Üzerini örtün ama aşırı ısınmasını önleyin.
- İç kanama kolda ya da bacaktaysa o uzvu hareket etmeyecek biçimde tespit edin.
- Bilincini ve yaşam bulgularını 2-3 dakikada bir kontrol edin.
- Korkusunu ve endişesini azaltacak biçimde konuşun; sağlık ekibi gelene kadar yanından ayrılmayın.
- Bilinci kötüleşirse derlenme pozisyonuna getirin.
- Solunumu durursa temel yaşam desteğine (CPR) başlayın.
Şokta yapılmaması gerekenler
- Yiyecek ya da içecek vermeyin: soluk yoluna kaçabilir ve kişinin ameliyata alınması gerekebilir.
- Kalça ya da bacak yaralanmasında ayakları kaldırmayın.
- Kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeyin.
- Üzerini örterken aşırı ısıtmayın.
- Yalnız bırakmayın; şokta müdahale süresi çok önemlidir.
Şok ve derlenme pozisyonlarını mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz; konuyu sınav biçiminde denemek için online testleri çözün.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 18, 93, 95, 111, 116-118, 124-127, 132.


