MİRA İLK YARDIM EĞİTİM MERKEZİ 0232 452 22 92

Şok Pozisyonu Nedir, Nasıl Verilir? Şok Nedir, Belirtileri ve Çeşitleri

6 dk okuma · Zafer Özer, ilk yardım eğitmeni

T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı’na göre gözden geçirildi

İçindekiler
  1. Şok nedir?
  2. Şok belirtileri nelerdir?
  3. Kimler şok açısından risk altındadır?
  4. Şok çeşitleri nelerdir?
  5. Şok pozisyonu nasıl verilir?
  6. Şok pozisyonu neden verilir?
  7. Şok pozisyonu hangi durumlarda verilir?
  8. Şok pozisyonu hangi durumlarda verilmez?
  9. Hangi durumda hangi pozisyon?
  10. Şokta ilk yardım nasıl yapılır?
  11. Şokta yapılmaması gerekenler

Sırt üstü yatan kişinin ayakları katlanmış battaniyeyle yukarı kaldırılmış; eğitmen kursiyerlere şok pozisyonunu gösteriyor

Şok pozisyonu, şok belirtileri gösteren, konuşabilen ve normal nefes alan kişinin düz bir zemine sırt üstü yatırılıp ayaklarının yaklaşık 30-60 derece kaldırılması ve bacaklarının altının desteklenmesidir. Kalçada ya da bacaklarda yaralanma varsa ayaklar kaldırılmaz. Şok ise dolaşım bozulduğu için dokulara ihtiyaç duydukları oksijenin ulaşamamasıdır.

Şok belirtileri kısaca: huzursuzluk, baş dönmesi, terleme ve susuzluk hissi; nabzın hızlanıp zayıflaması, nefesin sıklaşıp yüzeyselleşmesi; soğuk, soluk ve nemli cilt; dudak çevresinde ve tırnaklarda morarma. Belirtilerin tamamı aşağıdaki tabloda.

Şok nedir?

Şok, dolaşım bozukluğu yüzünden dokuların oksijen ve diğer temel ihtiyaçlarının karşılanamadığı durumdur. Kalp krizinden şiddetli alerjiye kadar pek çok hastalık ya da yaralanma şoka yol açabilir.

Verilen zararın büyüklüğü, hangi organın ne kadar süre oksijensiz kaldığına bağlıdır. Oksijensiz kalan beyinde 4-6 dakikada, karın organlarında 45-90 dakikada, cilt ve kaslarda 3-6 saatte geri dönüşü olmayan hasar gelişebilir. Bu yüzden şok hayatı tehdit eder; 112’yi arayın ya da aratın.

Kan kaybına bağlı şok, yaralanmalarda önlenebilir ölüm nedenleri arasında kafa yaralanmalarından sonra ikinci sıradadır. Şokun asıl tedavisi, ona yol açan hastalığın ya da yaralanmanın tedavisidir. İlk yardımın amacı, sağlık ekibi gelene kadar hayatı korumak ve durumun kötüleşmesini önlemektir.

Şok belirtileri nelerdir?

Kitap şokun işaretlerini ikiye ayırır: kişinin kendisinin hissettiği belirtiler ve sizin gözlediğiniz bulgular.

Belirtiler (kişinin hissettikleri)Bulgular (sizin gördükleriniz)
Endişe ve huzursuzlukKan basıncında (tansiyonda) düşme
Fenalık hissi, güçsüzlükHızlı ve zayıf nabız
Baş dönmesi, sersemlikHızlı ve yüzeysel solunum
Bulantı, kusmaCiltte soğukluk, solukluk ve nemlilik
TerlemeDudak çevresinde solukluk ya da morarma
Susuzluk hissiTırnaklarda morarma
Göğüs ağrısıBilinç düzeyinde azalma

Kimler şok açısından risk altındadır?

  • Şiddetli dış kanaması olanlar
  • Kol ve bacaktaki uzun kemiklerin birkaçında ciddi kırığı olanlar
  • Göğüs ya da karın bölgesinden yaralananlar
  • Ciddi bir enfeksiyon ya da ciddi bir alerjik tepki geçirenler
  • Kalp krizi bulguları gösterenler

Şok çeşitleri nelerdir?

Kitap şoku oluş biçimine göre dört çeşide ayırır:

Şok çeşidiNasıl gelişir?Örnek
Kan ya da sıvı kaybına bağlı şokKanama nedenli türde (hemorajik) kan, kanama dışı türde (hipovolemik) vücut sıvısı kaybedilirYaralanmaya bağlı kanama; kusma ve ishal
Kalp kaynaklı şok (kardiyojenik)Kalbin kan pompalama işlevi bozulurKalp krizi, kalbin yaralanması
Tıkayıcı nedenlere bağlı şok (obstrüktif)Tıkayıcı bir durum dolaşımı bozarAkciğer sönmesi (pnömotoraks), kalp çevresinde sıvı ya da kan toplanması (perikard tamponadı), akciğere pıhtı atması (pulmoner emboli)
Dağılım bozukluğuna bağlı şok (dağılımsal)Kanın ya da sıvının vücuttaki dağılımı bozulurSinir hasarına bağlı damar genişlemesi (nörojenik şok), ilaç, besin ya da böcek kaynaklı ağır alerji (anafilaktik şok), enfeksiyon (septik şok)

Kanamaya bağlı şok en sık yaralanmalarda görülür. Kanamayı durdurmanın yolları kanama rehberinde, ağır alerji ayrıca alerji ve anafilaksi yazısında anlatılıyor.

Şok pozisyonu nasıl verilir?

  1. Kişiyi düz bir zemine sırt üstü yatırın.
  2. Kalçasında ya da bacaklarında yaralanma veya yaralanma belirtisi olup olmadığına bakın.
  3. Yaralanma yoksa ayaklarını yaklaşık 30-60 derece kaldırın.
  4. Bacaklarının altına çarşaf, battaniye, yastık ya da katlanmış bir giysi koyarak destekleyin.
  5. Hareket ya da pozisyon ağrıya yol açıyorsa ayakları kaldırmayın.
  6. Üzerini örterek ısıtın ama aşırı ısıtmayın.

Kitap ayakların yüksekliğini santimetreyle değil açıyla verir: yaklaşık 30-60 derece.

Şok pozisyonu neden verilir?

Şoktaki kişide beyin gibi organlar oksijensiz kalmaya başlar. Düz ve sırt üstü yatış, olası bir bayılmada düşüp yaralanmayı önler. Kan basıncının kontrolüne ve vücudun alt bölümlerinde biriken kanın dolaşıma katılmasına da yardım eder.

Şok pozisyonu hangi durumlarda verilir?

Şok pozisyonu, şok belirtileri olan ama konuşabilen ve normal nefes alan kişiye verilir. Kitapta sayılan durumlar:

  • Kanama sonrasında şok bulguları gösteren, bacaklarında yaralanma olmayan kişi
  • Bacaklarında yaralanma olmayan, iç kanamadan şüphelenilen ve şok bulguları gösteren kişi
  • Kusma, ishal gibi aşırı sıvı kaybına bağlı şok
  • Basit bayılma: bayılan ya da bayılacak gibi hisseden kişi (bayılmada ilk yardım)
  • Bilinci açık ama kendini kötü hisseden, terleyen ya da bayılacak gibi olduğunu söyleyen kişi

Şok pozisyonu hangi durumlarda verilmez?

Kalça ya da bacak yaralanması olan kişinin ayakları kaldırılmaz; kaldırmak hasarı artırır. Şu durumlarda da bacaklar kaldırılmaz:

  • Hareket ya da pozisyon ağrıya yol açıyorsa
  • Kafa yaralanmasında
  • İnme (felç) geçiren kişide
  • Göğüs yaralanmasında
  • Nefes almakta güçlük çekenlerde
  • Kalp krizinden şüphelenilen kişide

Omurga yaralanması şüphesi olmayan göğüs yaralanmalarında, nefes darlığında ve kalp krizinde kişi sırt üstü düz de yatırılmaz; yarı oturur pozisyonda tutulur. Bilinci kapalı kişiye şok pozisyonu değil, nefes alıyorsa derlenme pozisyonu (koma pozisyonu) verilir. Omurga yaralanması şüphesi olan bilinçsiz kişi de baş, boyun ve omurga aynı hizada tutularak derlenme pozisyonuna getirilir.

Hangi durumda hangi pozisyon?

DurumVerilecek pozisyon
Şok bulguları var; konuşuyor, normal nefes alıyor, bacağında yaralanma yokŞok pozisyonu
Göğüs yaralanması (omurga şüphesi yok), nefes darlığı ya da kalp krizi şüphesiYarı oturur pozisyon
Bilinci kapalı ama normal nefes alıyorDerlenme pozisyonu
Ağzından kan geliyor ya da kusuyorDüz biçimde yan çevirme
Normal nefes almıyorTemel yaşam desteği

Bütün pozisyonları bir arada görmek için ilk yardım pozisyonları sayfasına bakın.

Şokta ilk yardım nasıl yapılır?

  1. Sizin, kişinin ve çevredekilerin güvende olduğundan emin olun.
  2. Kişinin bilincini kontrol edin.
  3. 112’yi arayın ya da aratın.
  4. Kişiyi düz bir zemine sırt üstü yatırın ve rahat etmesini sağlayın.
  5. Hava yolunu, solunumunu ve dolaşımını kontrol edin.
  6. Mümkün olduğunca temiz hava almasını sağlayın ve kişiyi hareket ettirmeyin.
  7. Dış kanama varsa hemen durdurmaya çalışın.
  8. Uygunsa şok pozisyonu verin.
  9. Sıkı giysilerini gevşetin.
  10. Islak giysileri varsa kişiyi fazla oynatmadan çıkarın ya da kesin.
  11. Ağzından kan geliyor ya da kusuyorsa kişiyi düz biçimde yanına çevirin; kan ya da kusmuk soluk yoluna kaçmasın.
  12. Üzerini örtün ama aşırı ısınmasını önleyin.
  13. İç kanama kolda ya da bacaktaysa o uzvu hareket etmeyecek biçimde tespit edin.
  14. Bilincini ve yaşam bulgularını 2-3 dakikada bir kontrol edin.
  15. Korkusunu ve endişesini azaltacak biçimde konuşun; sağlık ekibi gelene kadar yanından ayrılmayın.
  16. Bilinci kötüleşirse derlenme pozisyonuna getirin.
  17. Solunumu durursa temel yaşam desteğine (CPR) başlayın.

Şokta yapılmaması gerekenler

  • Yiyecek ya da içecek vermeyin: soluk yoluna kaçabilir ve kişinin ameliyata alınması gerekebilir.
  • Kalça ya da bacak yaralanmasında ayakları kaldırmayın.
  • Kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeyin.
  • Üzerini örterken aşırı ısıtmayın.
  • Yalnız bırakmayın; şokta müdahale süresi çok önemlidir.

Şok ve derlenme pozisyonlarını mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz; konuyu sınav biçiminde denemek için online testleri çözün.

Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 18, 93, 95, 111, 116-118, 124-127, 132.

Sınavda nasıl sorulur?

İlk yardım sınavında bu konudan çıkabilecek sorular, doğru cevapları ve nedenleri. Sorular sitedeki online testlerden; gerekçeler T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı'na göre.

  1. Hangisi uygun şok pozisyonudur?

    • Hasta yüzüstü yatırılır
    • Hasta düz olarak sırt üstü yatırılır, ayakları yaklaşık 30-60 derece kaldırılıp altları desteklenir Doğru cevap
    • Hastanın başı aşağıda olacak şekilde ayakları 30 cm yukarı kaldırılır
    • Hasta yarı oturur pozisyona getirilir

    Neden B? Kitaba göre kişi düz olarak sırt üstü yatırılır, yaralanma yoksa ayakları yaklaşık 30-60 derece kaldırılır ve altı desteklenir. Yüzüstü ya da yarı oturur yatış şok pozisyonu değildir; kitap yüksekliği santimetreyle değil açıyla verir (s. 116).

    Testi çözün: Online Test 6
  2. Çok kanaması olmuş; hızlı ve yüzeysel solunumu olan, bilinci açık fakat bulanık ve konuşabilen hasta/yaralıya hangi pozisyon verilir?

    • Derlenme (koma) pozisyonu
    • Yarı oturur pozisyon
    • Şok pozisyonu Doğru cevap
    • Baş geri çene yukarı pozisyonu

    Neden C? Çok kanamış, hızlı ve yüzeysel soluyan ama konuşabilen kişide şok bulguları vardır. Kitap şok bulguları olan, konuşan ve nefes alan kişiye şok pozisyonu verilmesini söyler; derlenme pozisyonu bilinci kapalı kişi içindir (s. 116-117, 126).

    Testi çözün: Online Test 9
  3. Şok bulguları olan hasta/yaralının bilinci ve yaşam bulguları ne sıklıkla kontrol edilmelidir?

    • 2-3 dakikada bir Doğru cevap
    • 15 dakikada bir
    • Yalnızca ilk değerlendirmede bir kez
    • Saatte bir

    Neden A? Şoktaki kişinin bilinci ve yaşam bulguları 2-3 dakika arayla kontrol edilir; tek bir kontrolle yetinilmez ve sağlık ekibi gelene kadar yanından ayrılınmaz (s. 127).

    Testi çözün: Online Test 8
  4. Hangisi şok çeşitlerinden değildir?

    • Epileptik şok (Sara krizine bağlı) Doğru cevap
    • Kardiyojenik şok (kalbe bağlı)
    • Septik şok (enfeksiyona bağlı)
    • Hipovolemik şok (sıvı kaybına bağlı)

    Neden A? Kitaptaki dört şok çeşidi kan ya da sıvı kaybına bağlı, kalp kaynaklı (kardiyojenik), tıkayıcı ve dağılımsal (nörojenik, anafilaktik, septik) şoktur. Sara nöbetine bağlı bir şok çeşidi yoktur (s. 125-126).

    Testi çözün: Online Test 10
  5. Aşağıdakilerden hangisi şok çeşitlerinden değildir?

    • Enfeksiyona bağlı (septik)
    • Alerjik (anafilaktik)
    • Kötü haber alma Doğru cevap
    • Kalp kökenli

    Neden C? Enfeksiyona bağlı (septik) ve alerjik (anafilaktik) şok dağılımsal şokun, kalp kökenli şok ise kardiyojenik şokun karşılığıdır. Kötü haber almak kitaptaki şok çeşitleri arasında yer almaz (s. 125-126).

    Testi çözün: Online Test 2

Bu sınava belge için hazırlanıyorsanız: Temel İlk Yardım Eğitimi’ni Alsancak’ta alın, sınava mankenle çalışarak girin.

Şok pozisyonu nasıl verilir? Bu tekniği videoda izleyin Şok pozisyonu nasıl verilir? 13 bin görüntüleme · Eğitmen: Zafer Özer
Zafer Özer
Zafer Özer İlk Yardım Eğitmeni

20 yıllık ilk yardım eğitmenliği deneyimi; arşivimizdeki 25 eğitim videosunun eğitmeni.

25 eğitim videosunu izleyin

Benzer yazılar

Bu konuyu eğitimde uygulayarak öğrenin

Mankenle uygulamalı, Sağlık Bakanlığı onaylı eğitim. Arayın ya da WhatsApp’tan yazın; çalışma saatlerinde aynı gün dönüş yapıyoruz.

İzmir’de ilk yardım kursu: Alsancak’ta 16 saatlik Temel İlk Yardım Eğitimi
  • Alsancak Mah. Mahmut Esat Bozkurt Cd. Şevki Bey Apt. No:34 İç Kapı No:1, 35220 Konak/İzmir · Yol tarifi
  • Pazartesi–Cumartesi 09.00–19.00, Pazar kapalı

Eğitim videosu

Canki’ye sorun

Size uygun yolu gösterir

Merhaba, ben Canki. Size uygun eğitimi birlikte bulalım. Bir konu seçin:

Bilgiler İlkyardım Yönetmeliği’ne ve program bilgilerimize göredir.

Şimdi WhatsApp’tan yazın; açılınca ilk iş size dönüyoruz.