Baş geri-çene yukarı pozisyonu, yanıt vermeyen kişide hava yolunu açmak için başı alından hafifçe geriye itip çeneyi işaret ve orta parmakla yukarı kaldırma manevrasıdır. Bilinci kapalı kişide kaslar gevşer ve dil hava yolunu tıkayabilir. Bu pozisyon hava yolunu açar; ardından solunum değerlendirilir, gerekirse solunum desteği verilir.
T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı’nda adı baş geri-çene yukarı manevrası ya da pozisyonudur (halk arasında kısaca baş-çene pozisyonu).
Baş geri-çene yukarı pozisyonu neden verilir?
Bilinçsiz kişide dil hava yolunu kapatabileceği için verilir. Bilinç kapanınca kaslar gevşer ve bu gevşeme yüzünden dil soluk yolunu tıkayabilir. Baş geriye, çene yukarı alındığında hava yolu açılır.
Pozisyonun üç işi vardır:
- Yanıtsız kişide hava yolunu açmak.
- Açık hava yolunda nefes alıp almadığını 10 saniye içinde değerlendirmek.
- Temel yaşam desteğinde solunum desteği verirken hava yolunu açık tutmak.
Dil boğaza kaçar mı? Dili boğazına kaçan kişiye ne yapılır?
Halk arasında “dil yutma” ya da “dilin geriye kaçması” denen durum, kitaba göre bilinçsiz kişide gevşeyen dilin hava yolunu kapatmasıdır. Yapılacak şey dili tutmaya ya da ağza bir şey sokmaya çalışmak değil, baş geri-çene yukarı pozisyonuyla hava yolunu açmaktır. Kişi normal nefes alıyorsa derlenme pozisyonu (koma pozisyonu) verilir; bu pozisyon da dilin hava yolunu tıkama riskini azaltır.
Baş geri-çene yukarı pozisyonu hangi durumlarda verilir?
Yanıt vermeyen kişide, solunumu değerlendirmeden hemen önce verilir. Kitaptaki sıra şöyledir:
- Olay yerinin güvenli olduğundan emin olun.
- Omuzlarına hafifçe dokunup yüksek sesle “İyi misin?” diye sorun.
- Yanıt yoksa yardım isteyin: biri gelirse 112’yi aramasını ve otomatik şok cihazını (OED) getirmesini söyleyin. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın, hoparlörü açın.
- Ağız içini kontrol edin.
- Baş geri-çene yukarı pozisyonunu verin ve solunumu değerlendirin.
Temel yaşam desteğinde (CPR) ağızdan ağıza ya da ağızdan buruna solunum desteği verirken de baş bu pozisyonda tutulur.
Baş geri-çene yukarı pozisyonu hangi durumlarda verilmez?
Boyun omurlarında yaralanma şüphesi varsa verilmez. Kitap bu manevrayı yalnızca boyun yaralanması şüphesi olmayan kişide önerir; omurga yaralanmasından şüphelenilen kişide baş ve boyun hareket ettirilmez.
Aşağıdaki durumlarda boyun ve omurga yaralanmasından şüphelenin:
- Başına ya da boynuna darbe almış kişi: kitaba göre baş-boyun yaralanması olan kişide aksi kanıtlanana kadar omurga yaralanması da var sayılır.
- Baş yaralanmasına bağlı bilinç kaybı.
- Baş, boyun ve gövdeyi içeren travmalar; örneğin yüksekten düşme ya da trafik kazası. Kitap bu yaralanmalarda omurga yaralanmasının mutlaka akılda tutulmasını ister.
- Kaza sonrası boyunda ağrı, el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma ya da his kaybı.
Bu durumda baş, boyun ve omurgayı aynı hizada tutun, gereksiz yere hareket ettirmeyin. Sağlık profesyonelleri hava yolunu çene itme manevrasıyla açar: başucuna geçip iki elle çene köşelerinden tutarak çeneyi öne kaldırır, başparmaklarla ağzı açarlar. Bu manevra hava yolunu açamazsa baş geri-çene yukarı manevrası kullanılabilir. Ayrıntı için baş ve omurga yaralanmaları rehberine bakın.
Pozisyonun gerekmediği ya da yetmediği durumlar:
- Bilinci açık, konuşan kişi: Konuşabilen kişi büyük olasılıkla yeterince nefes alıyordur. Tehlike yoksa onu bulduğunuz pozisyonda bırakın ve düzenli aralıklarla kontrol edin.
- Bilinci kapalı ama normal nefes alan kişi: Bu pozisyonda bekletilmez; derlenme pozisyonuna getirilir.
- Yüz kemiklerinde kırık varsa: Hava yolunu açarken kırık kemiklere kuvvet uygulamayın.
Baş geri-çene yukarı pozisyonu nasıl verilir?
- Kişiyi düz ve sağlam bir zemine sırt üstü yatırın, yanına diz çökün.
- Ağzın içine bakın. Görünen katı bir cisim varsa ve çıkarabileceğinizden eminseniz parmağınızı süpürür gibi hareket ettirerek tek hamlede alın.
- Bir elinizi alnına koyun ve başı hafifçe geriye itin.
- Diğer elinizin işaret ve orta parmaklarıyla çeneyi yukarı kaldırın. Çenenin altındaki yumuşak dokuya bastırmayın.
- Alındaki elinizin başparmağını ve işaret parmağını boşta bırakın; solunum desteği verirken burnu bu parmaklarla kapatacaksınız.
- Aynı anda, 10 saniyeyi geçirmeden nefes alıp almadığına ve göğüs kafesinin hareket edip etmediğine bakın.
Baş geri-çene yukarı kaldırılmadan hemen önce ne yapılmalıdır?
Ağız içi kontrol edilmelidir. Cisim görünüyor, katı ve alınabileceğinden eminseniz tek hamlede alın. Emin değilseniz dokunmayın ve cismi kesinlikle geriye itmeyin. Görmediğiniz bir cismi bulmak için ağzı rastgele parmakla taramayın.
Pozisyondan sonra ne yapılır?
- Normal nefes alıyorsa: Derlenme pozisyonuna getirin. 112 aranmadıysa arayın ya da aratın.
- Nefes almıyorsa: Temel yaşam desteğine başlayın.
- Seyrek, zorlu iç çekmeler varsa: Kalp durmasından sonraki ilk dakikalarda görülebilir. Bunu normal solunum saymayın; solunum yok kabul edin.
Bebekte ve çocukta baş geri-çene yukarı pozisyonu
Bebek ve çocukta da hava yolu aynı pozisyonla açılır. Solunum desteği bu pozisyondayken verilir; küçük bebekte ağız ve burun birlikte ağızla kapatılarak üflenebilir. Kitap bebek için bir açı ya da derece değeri vermez; manevranın tarifindeki gibi baş alından hafifçe geriye itilir. Uygulamanın tamamı için bebek temel yaşam desteği ve çocuk temel yaşam desteği rehberlerine bakın.
Yapılmaması gerekenler
- Dili elle tutup çekmeye, ağza kaşık ya da başka bir cisim sokmaya çalışmayın.
- Görünmeyen bir cismi aramak için ağza parmak sokmayın; görünen cismi geriye itmeyin.
- Boyun yaralanması şüphesi olan kişinin başını geriye itmeyin.
- Çenenin altındaki yumuşak dokuya bastırmayın.
- Solunum kontrolünü 10 saniyeden uzun tutmayın.
- Bilinçsiz ama normal nefes alan kişiyi sırt üstü bırakmayın; derlenme pozisyonuna getirin.
Boğazına yemek kaçan, bilinci açık kişide bu pozisyon verilmez: öksürebiliyorsa öksürmeye devam etmesi söylenir, nefes alamıyorsa karın basısı (Heimlich manevrası) uygulanır.
Bu pozisyonu mankende doğru el yerleşimiyle denemek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi uygulamalı derslerine katılabilirsiniz; sınava çalışıyorsanız online testlerle kendinizi deneyin.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 21-23, 25, 32, 61-64, 67, 74-75, 131-132.
