Kanama Nedir? Kanama Nasıl Durdurulur? Dış ve İç Kanamada İlk Yardım

Kanama, damar bütünlüğü bozulduğunda kanın damar dışına, vücudun içine ya da dışına akmasıdır. Dış kanamada kan deriden dışarı akar; iç kanamada vücudun içinde kalır. Dış kanamayı durdurmanın temel yolu, yaranın üzerine temiz bir bez koyup en az 5 dakika ara vermeden doğrudan bastırmak ve bezi basınçlı bandajla sabitlemektir.

Kanama kaç çeşittir?

Kanama, kanın nereye aktığına göre ikiye ayrılır: dış kanama ve iç kanama. Yaralanmanın şiddetine göre aynı kişide ikisi birlikte görülebilir.

Dış kanama, kanayan damarın türüne göre üç biçimde görülür. Birden çok damar yaralandığında aynı kişide üçü birden bulunabilir.

Kanamanın ciddiyetini ne belirler?

Ortalama 70 kg bir yetişkinin vücudunda yaklaşık 5-6 litre kan bulunur. Hızla gelişen bir litre ya da daha fazla kan kaybı şoka ve ölüme yol açabilir. Kanamanın ne kadar ciddi olduğu kanamanın hızına, kanın aktığı bölgeye, kaybedilen kan miktarına, kişinin fiziksel durumuna ve yaşına bağlıdır.

Kanama nasıl durdurulur?

Dış kanama, temiz bir bezle yaraya doğrudan bastırılarak durdurulur; bez basınçlı bandajla sabitlenir. Bu ikisi kol ya da bacaktaki hayatı tehdit eden bir kanamayı durdurmuyorsa turnike uygulanır. Yapılanlar kanamayı her zaman tamamen durdurmayabilir, ama ekip gelene kadar yavaşlatarak kişinin hayati işlevlerini korumaya yardım eder.

1. Hazırlık

1. Ortamın güvenli olduğundan emin olun; güvenli değilse önce güvenliği sağlayın.
2. Kendinizi tanıtın ve kişiyi sakinleştirin.
3. Kanla çıplak elle temas etmeyin: eldiven ya da temiz bir bez kullanın. Kişinin genel durumu iyiyse yaraya kendisinin bastırmasını isteyin.
4. Kişiyi düz bir zemine sırt üstü yatırın. Yara hafifse ve oturunca rahat edecekse oturtabilirsiniz.
5. Solunumunu ve dolaşımını değerlendirin.
6. Kanamayı kontrol edemiyorsanız ve tek başınızaysanız hemen 112’yi arayın; yanınızda biri varsa ona aratın.
7. Kişiyi mümkün olduğunca hareket ettirmeyin. Yaralı bölgedeki yüzük, saat, bilezik gibi takıları çıkarın.
8. Kanayan yeri göremiyorsanız giysiyi açarak ya da keserek yarayı ortaya çıkarın.

2. Doğrudan bası

1. Yaranın üzerine gazlı bez ya da mendil, havlu, kumaş gibi temiz bir bez koyun.
2. Küçük yarada parmaklarınızla, büyük yarada avucunuzla bastırın.
3. Basıyı en az 5 dakika sabit, kesintisiz ve yeterince güçlü uygulayın; kanamanın kaynağına bastırdığınızdan emin olun.
4. Bez kanla ıslanırsa kaldırmayın; üzerine yeni bir bez koyup basıya devam edin. İlk bezi değiştirmek durmuş kanamayı yeniden başlatabilir.
5. Kanama 10 dakika içinde durmazsa ilk bezin üzerine daha fazla malzeme ekleyin, daha geniş bir alana daha sıkı bastırın.

3. Basınçlı bandaj

1. Basıda kullandığınız bezi yerinde tutmak için bezin üzerinden sargı bezi, tülbent ya da kravat gibi bir kumaşla uzvu sıkıca sarın.
2. Bandajı dolaşımı kesecek kadar sıkmayın.
3. Artan ağrı, uyuşma ya da karıncalanma, ciltte renk değişikliği ve kaslarda işlev kaybı bandajın fazla sıkı olduğunu gösterir.

Basınçlı bandaj size zaman kazandırır: 112’yi aramak için kişinin yanından kısa süre ayrılabilir, başka yaralılarla ilgilenebilirsiniz. Taşıma sırasında da kolaylık sağlar.

4. Durmayan kanamada turnike ve kanama durdurucu örtü

Kol ya da bacaktaki hayatı tehdit eden kanama bası ve basınçlı bandajla durmuyorsa turnike uygulanır. Turnikenin nereye ve nasıl bağlanacağı Turnike nedir, nasıl uygulanır? yazısında adım adım anlatılıyor.

Kanama turnike bağlanamayan bir yerdeyse (karın, göğüs, sırt gibi) doğrudan basıya devam edin. Varsa kanama durdurucu yara örtüsüyle bastırın; bu örtüleri deneyimli ilkyardımcıların kullanması önerilir.

5. Kanama durduktan sonra

• Yaptığınız uygulamaları (turnike gibi) kişinin üzerinde görünecek bir yere yazın.
• Kişiye yiyecek ya da içecek vermeyin.
• Bilincini ve hayati işlevlerini 2-3 dakikada bir kontrol edin.
• Şok belirtileri varsa, kişi konuşuyor ve normal nefes alıyorsa sırt üstü düz yatırıp şok pozisyonu verin.

Kol, bacak ya da kafa derisinde cilt altına kan sızması (ekimoz) ya da cilt altında kan toplanması (hematom) gibi yaralanmalarda lokal soğuk uygulama da yararlı olabilir. Çocuklarda vücut ısısını aşırı düşürebileceği için soğuğu dikkatli kullanın.

Kanayan kol ya da bacak yukarı kaldırılır mı?

Hayır. Kanayan uzvu yukarı kaldırmanın bir faydası görülmediği için kitap bunu ilk yardım yöntemi olarak önermez. O zamanı doğrudan basıya ayırın.

Kanamada şok belirtileri nelerdir?

Kanamayı değerlendirirken şok belirtilerini izlemek çok önemlidir:

• Endişe, huzursuzluk ve fenalık hissi
• Güçsüzlük, baş dönmesi ve sersemlik
• Bulantı, kusma, terleme, susuzluk hissi
• Hızlı ve zayıf nabız
• Hızlı ve yüzeysel solunum
• Ciltte soğukluk, solukluk ve nemlilik
• Dudak çevresinde solukluk ya da morarma, tırnaklarda morarma
• Kan basıncında düşme, göğüs ağrısı, bilinç düzeyinde azalma

Şok pozisyonunda kişi sırt üstü düz yatırılır. Kalçada ya da bacaklarda yaralanma yoksa ayaklar yaklaşık 30-60 derece kaldırılıp altı desteklenir; pozisyon ağrı veriyorsa ayaklar kaldırılmaz. Kafa ya da göğüs yaralanması, nefes güçlüğü, felç ya da kalp krizi şüphesi varsa da ayaklar kaldırılmaz. Ayrıntı: Şok pozisyonu nasıl verilir?

İç kanama nasıl anlaşılır?

İç kanamada kan damardan çıkar ama kafatası, göğüs ya da karın boşluğunda kalır. Deri bütün olduğu için dışarıda kan görülmez ve iç kanama hemen fark edilmeyebilir. Trafik kazası, yüksekten düşme ya da çarpma gibi ezici yaralanmalarda, bıçak ya da ateşli silah gibi delici yaralanmalarda ve mide, akciğer hastalıklarında görülebilir.

İç kanamayı düşündüren belirtiler:

• Ağız, burun, kulak, makat ya da üreme organlarından kan gelmesi
• Solunum sayısında ve kalp hızında artış
• Soğuk, soluk, nemli cilt
• Huzursuzluk ve endişe
• Karında ya da göğüste ağrı ve şişlik
• Bilinç değişikliği ve uyku hali

Kan öksürükle, kusmayla, dışkıyla ya da idrarla da dışarı gelebilir. Bu kanamalara doğal deliklerden kanama denir.

İç kanama nasıl durdurulur?

İç kanama hastane dışında durdurulamaz. İlkyardımcının görevi iç kanamayı erken fark etmek, 112’yi aratmak ve ekip gelene kadar kişiyi güvenli ve uygun pozisyonda tutmaktır.

1. Ortamın güvenli olduğundan emin olun ve bilincini kontrol edin. 112 aranmadıysa arayın ya da aratın.
2. Kişiyi sırt üstü yatırın, rahat etmesini sağlayın ve mümkün olduğunca hareket ettirmeyin.
3. Hava yolunu, solunumunu ve dolaşımını değerlendirin.
4. Dış kanaması da varsa doğrudan bası ve basınçlı bandaj uygulayın.
5. Sıkı giysileri gevşetin. Islak giysileri kişiyi fazla oynatmadan çıkarın ya da kesin.
6. Ağzından kan geliyorsa ya da kusuyorsa düz biçimde sağ yanına çevirin.
7. Öksürükle kan geliyorsa ve omurga yaralanması yoksa oturur ya da yarı oturur duruma getirin.
8. Şok belirtileri varsa ve bacaklarında yaralanma yoksa şok pozisyonu verin.
9. Üzerini örtün ama aşırı ısıtmayın. İç kanama kol ya da bacaktaysa o bölgeyi tespit edin.
10. Yiyecek ya da içecek vermeyin. Bilincini ve yaşam bulgularını 2-3 dakikada bir kontrol edin, ekip gelene kadar yanından ayrılmayın.
11. Kanlı kusmuk, balgam ya da dışkı örneklerini atmayın; sağlık ekibine verin.

Bilinci kötüleşir ama nefes almaya devam ederse derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin. Solunumu durursa temel yaşam desteğine başlayın.

Burun ve kulak kanamasında ne yapılır?

Burun kanamasında kişi oturtulur, başı hafifçe öne eğdirilir ve burun kanatları yaklaşık 10-15 dakika sıkılır; baş geriye yatırılmaz. Adımların tamamı ve yapılmaması gerekenler için Burun kanaması nasıl durdurulur? yazısına bakın.

Başa darbe aldıktan sonra kulaktan ya da burundan kan veya sıvı geliyorsa akışı durdurmaya çalışmayın ve 112’yi arayın; bu, ciddi bir kafa yaralanmasının işareti olabilir. Ayrıntı: Kafatası ve omurga yaralanmalarında ilk yardım.

Kulak kanamasında ilk yardım

1. Kişiyi sakinleştirin; 112’yi arayın ya da aratın.
2. Kanama hafifse kulağı temiz bir bezle temizleyin.
3. Kanama ciddiyse kulak deliğini tıkamadan, kulağın üzerini temiz bezlerle kapatın.
4. Bilinci açıksa kişiyi hareket ettirmeden sırt üstü yatırın.
5. Bilinci kapalıysa ve omurga yaralanması yoksa kanayan kulağın üzerine, yani kanayan kulak alta gelecek şekilde yan yatırın.

Kanamada yapılmaması gerekenler

• Kanlı bezi kontrol etmek için kaldırmayın, değiştirmeyin.
• Kanayan uzvu kaldırmakla vakit kaybetmeyin.
• Bası ve bandajla durabilecek bir kanamaya turnike bağlamayın; turnike yalnız kol ve bacak kanamalarında kullanılır.
• Basınçlı bandajı dolaşımı kesecek kadar sıkmayın.
• Kişiye yiyecek ya da içecek vermeyin; soluk yoluna kaçabilir, ameliyat gerekirse gecikmeye yol açabilir.
• Kulak deliğini bez ya da pamukla tıkamayın.
• Yaraya saplanmış bir cismi çıkarmayın; çevresine bez yerleştirip sabitleyin. Ayrıntı: Yaralanmalarda ilk yardım.

Doğrudan bası ve basınçlı bandajı eğitmen eşliğinde uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi’ne katılabilirsiniz; sınava hazırlanıyorsanız online testlerle kendinizi deneyin.

Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 109-118, 121-123, 126-127, 132.