Karbon monoksit zehirlenmesi (soba zehirlenmesi), renksiz, kokusuz ve tatsız karbon monoksit gazının solunmasıyla kanın oksijen taşımasının bozulmasıdır. Gaz; soba, şofben, tüp kaçağı, mangal kömürü ve egzozdan çıkar. Belirtiler aşırı yorgunluk, huzursuzluk, baş ağrısı, bulantı ve baş dönmesinden bilinç kaybı, solunum ve kalp durmasına kadar uzanır.
Soba zehirlenmesi belirtileri nelerdir?
Kitap karbon monoksit zehirlenmesinin belirtilerini şöyle sayar:
- Aşırı yorgunluk
- Huzursuzluk
- Baş ağrısı
- Grip belirtileri
- Bulantı, kusma, baş dönmesi, karıncalanma
- Cilt ve tırnaklarda kısa süreli kiraz kırmızısı renk değişimi
- Göğüs ağrısı, çarpıntı hissi, tansiyon düşüklüğü
- Morarma (siyanoz)
- Bilinç kaybı
- Solunum durması, kalp durması, koma
Listenin sonundaki bilinç kaybı, solunum ve kalp durması hayatı tehdit eder. Yalnız baş ağrısı ya da bulantı olsa bile karbon monoksitten şüphelendiğinizde 112’yi arayın ya da aratın.
Kiraz kırmızısı renk her zaman görülür mü?
Hayır, ona güvenmeyin. Kitap bu renk değişikliğini kısa süreli olarak tanımlar ve belirtiler arasında morarmayı (siyanoz) da sayar. Yalnız cilt rengine bakarak karar vermeyin; ortamı ve diğer belirtileri birlikte değerlendirin.
Soba zehirlenmesi nasıl anlaşılır?
Kapalı ve iyi havalandırılmayan bir ortamda soba, şofben, mangal ya da gaz ısıtıcı yanarken baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve yorgunluk başladıysa karbon monoksiti düşünün. Gaz renksiz, kokusuz, tatsız ve rahatsız etmeyen bir gazdır; ortamda varlığını fark edemezsiniz.
- Birden fazla kişi etkilendiyse: Aynı evde birkaç kişide belirtilerin birlikte başlaması, zehirlenmenin ortamdaki bir kaynaktan geldiğini düşündürür.
- Grip sanılabilir: Kitap grip belirtilerini de karbon monoksit zehirlenmesinin belirtileri arasında sayar. Belirtiler sobalı, kapalı bir ortamda başladıysa kaynağı sorgulayın.
Karbon monoksit nedir, vücuda ne yapar?
Karbon monoksit, hidrokarbon yakıtların yanmasıyla oluşan, havadan hafif bir gazdır. Havada normalde çok düşük düzeydedir; kapalı ortamlarda ve kentlerde yükselebilir. Egzoz gazında, gaz ve kömür ısıtıcılarında, mangal kömüründe, kuyularda ve derin çukurlarda bulunabilir.
Solunduğunda kandaki oksijen taşıyıcı protein olan hemoglobine bağlanmak için oksijenle yarışır ve ona oksijenden çok daha sıkı tutunur. Oluşan karboksihemoglobin, kanın oksijen taşımasını ve dokuların oksijeni kullanmasını bozar. Bu yüzden en çok, oksijene en fazla ihtiyaç duyan organlar etkilenir.
Karbon monoksit zehirlenmesinde ilk yardım nasıl yapılır?
Önce kendi güvenliğinizi sağlayın; aynı gaz sizi de zehirleyebilir.
- Kendi güvenliğinizden emin olun. Ortam sizin için güvenli değilse içeri girmeyin; 112’yi arayıp yardım isteyin.
- Kapalı alana girmeden önce iki üç kez derin nefes alıp nefesinizi tutabildiğiniz kadar tutun.
- Varsa gaz maskesi kullanın; yoksa ağzınızı ve burnunuzu ıslak bir bezle kapatın.
- Kapı ve pencereleri açarak ortama temiz hava girmesini sağlayın.
- Kişiyi ortamdan uzaklaştırıp temiz havaya götürün. Odada hâlâ gaz olabilir; orada oyalanmadan olabildiğince hızlı çıkın.
- Yalnızsanız kişiyi gözetimsiz bırakmadan çevreden yardım isteyin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Giysilerini gevşeterek rahat nefes almasını sağlayın.
- Bilinci açıksa en rahat nefes alabildiği pozisyonda kalmasına izin verin.
- Bilinci kapalı ama yaşamsal bulguları normalse derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin.
- Yaşamsal bulgularını değerlendirin. Yaşamsal bulguları yoksa temel yaşam desteğine başlayın; ağızdan ağıza soluk verirken zehrin size de bulaşabileceğini unutmayın.
- Belirtileri geçse bile kişinin takip için bir sağlık kuruluşuna ulaştırılmasını sağlayın.
- Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni (114 UZEM) arayarak bilgi alın.
Kişi yürüyemiyorsa ve odada kalması daha büyük tehlikeyse, kendinizi riske atmadan taşıma tekniklerinden uygun olanla onu dışarı çıkarın.
Belirtiler geçince hastaneye gitmek gerekir mi?
Evet. Kitap, karbon monoksitten etkilenen kişinin takip için bir sağlık kuruluşuna nakledilmesini ister. Temiz havada kendini iyi hissetmesi bu adımı atlamak için yeterli değildir.
Soba zehirlenmesinde yapılmaması gerekenler
- Korunmadan ve nefesinizi tutmadan gazlı odaya girmeyin.
- Kişiyi kendine getirmek için kolonya ya da soğan koklatmakla zaman kaybetmeyin; önce temiz havaya çıkarın.
- Ayran, süt ya da yoğurt vermeyin; kitabın karbon monoksit ilk yardımında böyle bir uygulama yoktur.
- Kişiyi yalnız bırakmayın.
- Belirtiler geçti diye sağlık kuruluşuna götürmekten vazgeçmeyin.
Sobadan zehirlenmemek için ne yapmalı?
Kitap soba için ayrıntılı bir teknik önlem listesi vermez; şu genel kurallar kitaptan gelir:
- Karbon monoksit düzeyi kapalı ortamlarda yükselebilir. Soba, mangal ya da gaz ve kömür ısıtıcısı yanan ortamın havalandırılmasına dikkat edin.
- Aynı evde birkaç kişide aynı anda baş ağrısı, bulantı ya da baş dönmesi başladıysa herkesi temiz havaya çıkarın.
- Şofben için kitabın saydığı önlemler (iyi çeken baca, bol hava girişi, banyonun içeriden kilitlenmemesi) şofben zehirlenmesi rehberindedir.
Soba zehirlenmesi bir solunum yoluyla zehirlenmedir; diğer gazlar için solunum yoluyla zehirlenme rehberine bakabilirsiniz.
Bu adımları, derlenme pozisyonunu ve temel yaşam desteğini mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 20, 167-169, 171-173.
