
Kafatası ve omurga yaralanmaları, düşme, trafik kazası ya da başa alınan darbe sonucu saçlı derinin, kafatasının, yüzün, boynun ve omurganın zarar gördüğü ciddi yaralanmalardır. Beyin ve omurilik etkilenebildiği için küçük görünen bir yaralanma bile kalıcı sakatlığa ya da ölüme yol açabilir. İlk yardımın özü, yaralıyı gereksiz yere hareket ettirmemek ve baş-boyun-gövde eksenini korumaktır.
Kafatası ve omurga yaralanmaları hangi durumlarda görülür?
Özellikle yüksekten düşme ve araç kazalarından sonra akla gelmelidir. Kitap şu durumları yaralanmanın ciddi olduğunu düşündüren bilgiler olarak sayar:
- Kişinin boyunun 3 katından daha yüksekten düşmesi
- Boyu kadar ya da daha yüksekten baş üstü düşmesi
- Araç çarpışmasında fırlama, yuvarlanma, yüksek hız
- Motosiklet ya da bisikletle çarpışma, aracın yayaya çarpması
- Bilinç değişikliği yapan baş yaralanmaları
Başında ya da boynunda yaralanma olan kişide, aksi kanıtlanana kadar omurga yaralanması da olduğunu varsayın.
Baş yaralanmasının belirtileri nelerdir?
Baş yaralanması saçlı deri, kafatası ve yüz yaralanmalarını kapsar. Belirtiler:
- Saçlı deride ya da yüzde yara, şişlik ve kanama
- Baş ağrısı, baş dönmesi
- Bilinç değişikliği, yer ve zaman algısında bozulma
- Hafıza kaybı
- Bulantı, kusma
- Burun ya da kulaktan kanama
- Kafatasında şekil bozukluğu
- Kulak arkasında ve gözlerde renk değişikliği ya da morarma
- Göz bebeklerinde eşitsizlik
- Koma
Saçlı deri çok sayıda damar içerdiği için bol kanar; bu kanama yaralıyı şoka bile sokabilir. Kafatası kırığında asıl önemli olan kırığın kendisi değil, beyin hasarı olup olmadığıdır. Kulaktan gelen sıvının kan içermesi ciddi kafa yaralanmasını gösterir.
Boyun ve omurga yaralanmasının belirtileri nelerdir?
- Yaralanan bölgede ağrı ve hassasiyet
- Yaralanan bölgenin aşağısında duyu azalması ya da kaybı
- Yaralanan bölgenin aşağısında kuvvet azalması ya da kaybı
- El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, his kaybı
Baş, boyun ve gövdeyi içeren her yaralanmada, belirti olmasa da omurga yaralanması olabileceğini akılda tutun. Baş yaralanmasına bağlı bilinç kaybı olan her yaralıda boyun yaralanması da olabilir.
Baş yaralanmasında ilk yardım nasıl yapılır?
- Yaralının bilincini kontrol edin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Yaşam bulgularını kontrol edin.
- Hava yolunun açık kalmasını sağlayın. Yüzde kırık varsa kırık kemiklere kuvvet uygulamayın.
- Bilinci açıksa ve omurga yaralanması şüphesi yoksa yaralıyı sırt üstü, rahat edeceği biçimde, baş ve omuzlarını hafifçe yükselterek yatırın.
- Kusarsa baş, boyun ve omurgayı aynı hizada tutarak yaralıyı yana çevirin; kusmuğun hava yoluna kaçmasını önleyin.
- Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa baş ve boynu hareket ettirmeden destekleyin; baş, boyun ve omurgayı aynı hizada tutarak yana çevirin.
- Dış kanamaya doğrudan bastırın. Saçlı derideki kanamada, altta kafatası kırığı olabileceği için aşırı güç uygulamayın.
- Kulaktan kan ya da sıvı geliyorsa kulağın üzerine temiz bir bezi hafifçe tutturun; mümkünse yaralıyı o kulak tarafına çevirin.
Boyun ve omurga yaralanmasında ilk yardım nasıl yapılır?
- Yaralının bilincini kontrol edin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Yaşam bulgularını kontrol edin ve hava yolunun açık kalmasını sağlayın.
- Bilinci açıksa: Yaralıyı bulduğunuz konumda sabit tutun, hareket etmemesini söyleyin. Sıkı giysilerini gevşetin. Başını ve boynunu ellerinizle sabit tutun.
- Bilinci kapalı ama nefes alıyorsa: Baş ve boynu elinizle sabitleyin; baş, boyun ve omurgayı aynı hizada tutarak derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin. Baş ve boynu sabit tutmayı sürdürün.
- Nefes almıyorsa: Vakit kaybetmeden temel yaşam desteğine başlayın.
- Sağlık ekibi gelene kadar yaralının yanından ayrılmayın.
| Durum | Ne yapılır? |
|---|---|
| Bilinç açık, omurga şüphesi yok | Sırt üstü, baş ve omuzlar hafif yüksek |
| Bilinç açık, omurga şüphesi var | Bulunduğu konumda sabit; baş ve boyun elle tutulur |
| Kusma var | Baş-boyun-omurga aynı hizada yana çevrilir |
| Bilinç kapalı, nefes var | Baş-boyun sabitlenip eksen bozulmadan derlenme pozisyonu |
| Nefes yok | Temel yaşam desteği |
Omurga yaralanmasında yaralı ne zaman hareket ettirilir?
Yalnızca tehlike varsa. Omurga yaralanması şüphesi olan kişi yerinde tutulur ve kendisinin de hareket etmesine izin verilmez. Yaralıyı olduğu yerde bırakmak daha büyük bir tehlike yaratıyorsa (örneğin yangın) ya da olay yeri güvenli hale getirilemiyorsa, ilk yardımcı kendini tehlikeye atmadan yaralıyı baş-boyun-gövde eksenini bozmadan taşır. Boyun korunamıyorsa pozisyon değiştirilmez.
Bu yaralılar için kitaptaki yöntemler kütük yuvarlama (en az 2, ideal olarak 4 ilk yardımcı) ve karşılıklı durarak kaldırmadır (3 ilk yardımcı). Teknikler hasta ve yaralı taşıma rehberinde, araç içindeki yaralı için Rentek manevrası sayfasında anlatılır.
Kafatası ve omurga yaralanmalarında neler yapılmamalı?
- Yaralıya boyunluk takmayın.
- Kulak ya da burundan gelen kanı veya sıvıyı durdurmaya çalışmayın.
- Saplanmış bir nesneyi çıkarmayın; olduğu yerde sabitleyin.
- Kırık bölgesine bastırmayın.
- Tehlike yoksa yaralıyı hareket ettirmeyin, kendisinin de kalkmasına izin vermeyin.
- Bilinci bulanık ya da uykuya meyilli yaralıya yiyecek veya içecek vermeyin.
- Darbeden sonra kısa sürede kendine gelen ve iyi görünen kişiyi “geçti” diye bırakmayın. Ciddi beyin hasarı olabilir; mutlaka sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın.
Yaralının şok içinde olup olmadığını anlamak için şok belirtileri rehberine, deprem ve göçükte görülen yaralanmalar için deprem sonrası ilk yardım sayfasına bakın.
Baş ve boyun sabitlemeyi, kütük yuvarlamayı ve derlenme pozisyonunu mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi sayfasına göz atın.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 20, 22-23, 25, 32, 34, 44-45, 93, 122, 129-132.


