Temel yaşam desteği (CPR) yaparken dikkat edilecek en önemli nokta, göğüs basısının etkin ve kesintisiz olmasıdır. Sert zeminde, göğüs kemiğinin alt yarısına, 5-6 cm derinlikte ve dakikada 100-120 hızla bastırılır; her basıdan sonra göğsün eski hâline dönmesi beklenir. Zorunlu kesintiler 10 saniyeyi geçmez.
Uygulamanın adım adım anlatımı yetişkinde temel yaşam desteği yazısındadır. Bu sayfa sık yapılan hataları, dikkat noktalarını ve uygulamanın ne zaman bırakılacağını toplar.
Temel yaşam desteğine başlamadan önce nelere dikkat edilir?
- Önce kendi güvenliğiniz: Olay yeri sizin için tehlikeliyse uzaklaşın ve 112’yi arayarak yardım isteyin. Gerekli ve mümkünse kişiyi güvenli bir alana taşıyın.
- İzin beklemeyin: Bilinci kapalı kişide rıza alınmış kabul edilir; gerekli ilk yardıma başlayın.
- 112’yi geciktirmeyin: Kişi yanıt vermiyorsa hemen çevrenize seslenin. Gelen biri 112’yi arasın ve OED (otomatik şok cihazı) getirsin. Kimse yoksa 112’yi kendiniz arayın ve hoparlörü açın. Yardım çağırma ile ilk yardım aynı anda yürütülür; 112 için belli sayıda göğüs basısını tamamlamayı beklemeyin.
- Çevredekilere görev verin: 112’yi aramak, OED getirmek gibi işleri çevredeki kişilere dağıtın.
- Solunumu kısa tutun: Nefes alıp almadığına 10 saniyeyi aşmadan bakın. Nasıl yapılacağı solunumun değerlendirilmesi (bak-dinle-hisset) yazısında.
- İç çekmeyi nefes saymayın: Kalp durmasından sonraki ilk 1-2 dakikada görülen seyrek, zorlu, iç çeker gibi nefes (gasping) normal solunum değildir.
- Nabız aramayın: Kitap nabız değerlendirmesini yalnız sağlık profesyoneli olan ilk yardımcılara bırakır. Yanıtsız ve normal nefes almayan kişide göğüs basısına başlayın.
- Nefes alan kişiye göğüs basısı yapmayın: Bilinci kapalı ama normal nefes alan kişiyi derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin ve izleyin.
Göğüs basısında sık yapılan hatalar nelerdir?
- Yumuşak zeminde basmak. Göğüs basısı mümkünse sert bir zeminde yapılır. Kişiyi düz ve sağlam bir yüzeye yatırın.
- Elleri yanlış yere koymak. Bası yeri göğüs kemiğinin tam ortası değil, alt yarısıdır. Göğüs kemiğinin alt ucundaki çıkıntıya bastırmayın.
- Avuç içi ve parmaklarla bastırmak. Göğse yalnız alttaki elin topuğu değer. Parmaklar kilitli durur, göğse dokunmaz.
- Dirsekleri bükmek. Kollar dirsekten bükülmez, dik tutulur. Gövdeyle kollar arasında dik açı olur.
- Yüzeysel ya da fazla derin basmak. Göğüs kemiği en az 5, en fazla 6 cm çöktürülür; bu, göğsün ön-arka çapının yaklaşık üçte biridir.
- Yanlış hızda basmak. Hız dakikada 100-120 bası olmalıdır; daha yavaş ya da daha hızlı basmayın.
- Göğsün geri gelmesini beklememek. Her basıdan sonra, ellerinizi kaldırmadan göğsün eski hâline dönmesine izin verin. Kalp ancak böyle yeniden kanla dolar.
- Elleri kaldırmak ya da kaydırmak. Eller göğüsten ayrılmaz ve sağa sola kaymaz. Kayan eller kaburga kırığına ve göğüs kemiği ile kaburgalar arasındaki eklemlerde ayrılmaya yol açabilir.
- Uzun aralar vermek. Basılar arasında kesinti yapılmaz; zorunlu kesinti 10 saniyeyi geçmez. OED gelince de göğüs basısı durdurulmaz, cihazı ikinci bir kişi bağlar.
- Yorulup kaliteyi düşürmek. İki ya da daha fazla ilk yardımcı varsa göğüs basısı yapan kişi 2 dakikada bir, yani 30:2 uygulamasında her 5 döngüde değişir.
Solunum desteği (suni solunum) verirken nelere dikkat edilir?
- Baş geri-çene yukarı pozisyonunu koruyun ve alnın üzerindeki elinizle burnu kapatın.
- Normal bir nefes alın. Göğüs kafesi yeterince kalkıncaya kadar yaklaşık 1 saniyede üfleyin.
- İkinci solunumdan önce nefesin boşalmasını bekleyin.
- İki ilk yardımcı varsa döngü değişmez: biri göğüs basısı yapar, diğeri solunum desteği verir.
- Solunum desteği sizin için risk taşıyorsa, örneğin bulaşıcı hastalık şüphesi varsa, yalnızca göğüs basısı yapın: dakikada 100-120 hızla, 2 dakika boyunca ara vermeden; her 2 dakikada kişiyi yeniden değerlendirin.
OED kullanırken nelere dikkat edilir?
- OED solunumu değerlendirmez. Solunumu siz değerlendirirsiniz.
- Pedlerin yapışacağı yer kuru olmalıdır. Göğüs ıslaksa kurulayın.
- Göğüste kıl ya da boyunda, göğüste takı pedlerin iletimini bozar. Cihazın yanındaki kitte bulunan makas, tıraş bıçağı gibi malzemeleri kullanın; takıları ayrı bir poşette saklayın.
- Pedi açık yaranın üzerine yapıştırmayın. Göğüste yapıştırılmış ilaç bandı varsa önce onu çıkarın.
- Kalp pili olduğu bilinen kişide OED kullanılabilir; pedi kalp pilinin üzerine değil, 2,5 cm uzağına yapıştırın. Gebelerde de kullanılabilir.
- Cihaz ritmi analiz ederken ve şok verirken kimse kişiye dokunmasın. Çevredekileri yüksek sesle uyarın. Kişi iletken bir yüzeydeyse yüzeye de dokunmayın.
- Yağmur altında, ıslak ya da metal zeminde OED uygulanmaz. Kişiyi kuru bir zemine çekin, göğsünü kurulayın; pedlerin yeniden ıslanmaması sağlanabiliyorsa kullanın.
- Yanıcı gaz ve patlama tehlikesi olan ya da yoğun oksijen bulunan ortamda kullanmayın. Sürekli oksijen alan kişide oksijen kaynağını kesin ya da uzaklaştırın.
- Kişi yaşam belirtisi gösterse bile cihazı kapatmayın ve pedleri çıkarmayın; cihaz analiz yapmayı sürdürür.
Cihazın tanıtımı ve eğitimi Otomatik Şok Cihazı (OED) sayfasındadır.
Temel yaşam desteği ne zaman bırakılır?
Temel yaşam desteği, şu durumlardan biri gerçekleşene kadar sürdürülür:
- Kişi uyanır, hareket eder, gözlerini açar ya da normal nefes almaya başlar.
- Sağlık ekibi gelir ve görevi devralır.
- Devam edemeyecek kadar yorulursunuz.
- Olay yeri devam etmeniz için güvensiz hâle gelir.
Kitapta bir süre sınırı yoktur. Belli bir dakika ya da döngü sayısı dolunca uygulama bırakılmaz.
Kişi düzelirse temel yaşam desteğini sonlandırın ve gerekiyorsa derlenme pozisyonuna getirin. OED bağlıysa açık kalsın. Kişiyi yalnız bırakmayın, durumunu izlemeye devam edin.
Yorulunca ne yapılır?
Kitap, basıların kalitesi düşmesin diye göğüs basısı yapan kişinin 2 dakikada bir değişmesini önerir. Yanınızda başka biri varsa bu aralıkla görev değiştirin. Tek başınızaysanız devam edemeyecek kadar yorulmak, kitabın saydığı sonlandırma nedenlerinden biridir.
Çocuk ve bebekte nelere dikkat edilir?
Temel yaşam desteğinde bebek 29 gün-1 yaş arasıdır; çocuk 1 yaştan ergenliğe kadardır; ergenlik bulguları başlamış kişiye yetişkin gibi uygulanır. Çocuklarda kalp durmasının en sık nedeni oksijensiz kalmadır; kitap mümkünse göğüs basısıyla birlikte solunum desteği verilmesini ister. İki ya da daha fazla ilk yardımcı varsa oran 15:2’dir; bası derinliği çocukta 5 cm, bebekte 4 cm’dir. Farkların tamamı temel yaşam desteğinde çocuk ve yetişkin arasındaki farklılıklar yazısında; uygulama adımları çocukta ve bebekte temel yaşam desteği rehberlerinde anlatılıyor.
Basının derinliğini ve hızını mankende hissederek öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz; iş yeriniz için toplu eğitim düşünüyorsanız ekibiniz için teklif alın.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 17-19, 22-23, 54-55, 58-59, 61-73.
