Zehirlenme, sağlığa zarar veren bir maddenin yutulması, solunması, enjekte edilmesi, deriden emilmesi ya da göze sıçramasıyla vücuda girmesidir. Bir maddeyi zehirli yapan, alınan miktardır: ilaç gibi az miktarda zararsız olan maddeler fazla alınınca zehirleyebilir. İlk yardımın özü önce kendinizi korumak, zehri giriş yoluna göre uzaklaştırmak ve 112’yi aramaktır.
Zehirlenme yolları nelerdir?
Zehirler vücuda beş yoldan girer: sindirim (ağız), solunum, enjeksiyon, cilt ve göz. Her yolun ilk yardımı farklıdır; aşağıdaki tablo her yolun sık görülen nedenini, ilk yardımın özünü ve ayrıntılı rehberini gösterir.
| Giriş yolu | Sık görülen nedenler | İlk yardımın özü | Ayrıntılı rehber |
|---|---|---|---|
| Sindirim (ağızdan) | Ev ve bahçe kimyasalları, temizlik ürünleri, zehirli mantar, ilaç, aşırı alkol | Kusturmayın, yiyecek ya da içecek vermeyin | Sindirim yoluyla zehirlenme |
| Solunum (gaz) | Soba, tüp kaçağı ve şofbenden karbon monoksit; lağım çukurunda biriken karbondioksit; havuz klor; boya, yapıştırıcı | Temiz havaya çıkarın ya da kapı ve pencereleri açın | Solunum yoluyla zehirlenme |
| Enjeksiyon | İğneyle yapılan ilaç, zehirli yılan ve kuduz köpek ısırığı, akrep ve zehirli böcek sokması | Mümkünse iğneyi çıkarın | Yılan ısırığında ilk yardım |
| Cilt (deri) | Temizlik ürünleri, ev bitkileri, bahçe ürünleri, endüstriyel ve bitkisel zehirler | Bulaşmış giysileri çıkarın, 20 dakika soğuk suyla yıkayın | Cilt yoluyla zehirlenme |
| Göz | Temizlik ürünleri, evde ve bahçede kullanılan maddeler, endüstriyel ürünler | Gözü 10 dakika yıkayın | Göze yabancı cisim kaçması |
En sık görülen zehirlenme yolu hangisidir?
Sindirim yoludur. Ağızdan alınan zehirlenmeler en çok beş yaşından küçük çocukları etkiler. Kitap, zehirlenmelerin genellikle çocuklarda ve bakıma muhtaç kişilerde görüldüğünü vurgular.
Zehirlenmenin genel belirtileri nelerdir?
Belirtiler zehrin giriş yoluna, türüne ve alınan miktara göre değişir. Zehirlenme hafif geçebilir ama hayatı tehdit eden bir tabloya da dönüşebilir.
Giriş yoluna göre belirtiler
- Sindirim yoluyla: bulantı ve kusma, karın ağrısı, nöbet, düzensiz, hızlı ya da yavaş kalp atışı, bilinç bozukluğu.
- Solunum yoluyla: nefes darlığı, kandaki oksijen düzeyinin düşmesi, gri-mavi cilt (siyanoz), kiraz kırmızısı dudaklar.
- Enjeksiyon yoluyla: iğne ya da ısırık bölgesinde ağrı, kızarıklık ve şişlik; bulanık görme, bulantı ve kusma, nefes darlığı, nöbet, bilinç bozukluğu ve hayatı tehdit eden bir tepki olan anafilaktik şok.
- Cilt yoluyla: ciltte kimyasal yanık, ağrı, şişlik, döküntü, kızarıklık, kaşıntı.
- Göz yoluyla: gözde ağrı, sulanma, bulanık görme.
Vücut sistemlerine göre belirtiler
| Sistem | Görülebilecek belirtiler |
|---|---|
| Sindirim sistemi | Bulantı, kusma, karın ağrısı, gaz, şişkinlik, ishal, ağızda ya da boğazda yanma |
| Sinir sistemi | Bilinç kaybı, nöbet, rahatsızlık hissi, kaslarda ağrı ve kasılma, hareketlerde uyumsuzluk, şok belirtileri, baş ağrısı, bulanık görme |
| Solunum sistemi | Nefes darlığı, solunum durması, baş ağrısı, baş dönmesi, kulak çınlaması, oksijen yetmezliğine bağlı ciltte kızarıklık ya da morarma |
| Dolaşım sistemi | Ritim bozukluğu (düzensiz, yavaş ya da hızlı kalp atımı), baş ağrısı, soğuk terleme, kalp durması |
Aynı anda birden fazla kişide belirti başladıysa zehirlenme büyük olasılıkla ortamdaki bir kaynaktan, örneğin bir gazdan geliyordur.
Zehirlenmede genel ilk yardım nasıl yapılır?
Önce kendinizi, kişiyi ve çevredekileri güvene alın; zehirli kişiye ancak bundan sonra müdahale edin.
- Varsa eldiven, maske ve koruyucu giysi kullanın.
- Kişinin giysilerinden ve tükürük, gözyaşı gibi vücut salgılarından kendinizi ve çevredekileri koruyun.
- Zehirlenme laboratuvar, çiftlik ya da fabrika gibi bir yerde olduysa oradaki maddeleri öğrenin ve yeni bir kazayı önleyecek önlemi alın.
- Birden fazla kişi aynı anda etkilendiyse hem sizin hem de zehirlenen kişinin ortamda uzun süre kalmamasını sağlayın.
- Zehri giriş yoluna göre kişiden uzaklaştırın (yukarıdaki tablo): gazda temiz hava, deride giysiyi çıkarıp 20 dakika soğuk suyla yıkama, gözde 10 dakika yıkama, enjeksiyonda mümkünse iğneyi çıkarma.
- Madde ağızdan alındıysa kusturmaya çalışmayın ve yiyecek ya da içecek vermeyin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
- Kişinin bilincini kontrol edin.
- Bilinci kapalı ama yaşamsal bulguları normalse kişiyi derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin.
- Yaşamsal bulgularda sorun varsa kendinizi koruyarak temel yaşam desteğine başlayın. Solunum ya da sindirim yoluyla zehirlenmede ağızdan ağıza soluk verirken zehrin size de bulaşabileceğini unutmayın.
- Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni (114 UZEM) arayarak zehir ve yapılacaklar hakkında bilgi alın.
Güvenliyse zehirli maddenin ne olduğunu saptayıp sağlık ekibine bildirin. Ama kaynağı bulmak için kendinizi tehlikeye atmayın.
Sağlık ekibi için hangi bilgileri toplamalısınız?
İlk müdahaleden sonra kişiden ya da yakınlarından şunları öğrenmeye çalışın:
- Zehirli maddenin türü ve hangi yolla alındığı
- Kişinin ilaç, uyuşturucu madde ya da alkol alıp almadığı
- Mantar, bitki, deli bal gibi doğada bulunan ve zehirleyebilecek bir şey yiyip yemediği
- Zehirlenme iş yerinde (laboratuvar, fabrika, tarla) olduysa orada zehirleyebilecek bir maddenin bulunup bulunmadığı
Zehirlenmede yapılmaması gerekenler
- Ağızdan alınan zehirde kişiyi kusturmaya çalışmayın; su, süt ya da ayran dahil hiçbir şey içirmeyin.
- Gazlı ortama ağzınızı ve burnunuzu maske ya da ıslak bir bezle kapatmadan girmeyin, orada uzun süre kalmayın.
- Kişinin zehir bulaşmış giysilerine ve vücut salgılarına çıplak elle dokunmayın.
- Zehrin kaynağını bulmak için kendinizi tehlikeli bir ortama sokmayın.
Hangi zehirlenmeler sık görülür?
Kitap sık görülen zehirlenmeleri beş başlıkta toplar: ilaç, mantar ve alkol zehirlenmeleri (sindirim yoluyla zehirlenme rehberinde), duman yani karbon monoksit (soba) zehirlenmesi ve şofben zehirlenmesi.
Zehirlenmelerden nasıl korunulur?
Zehirleyebilecek birçok madde günlük hayatta kullanılır. Korunmak için:
- Evde ve iş yerinde zehirlenmeye yol açabilecek maddelerin listesini çıkarın.
- Bu maddeleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.
- Kullanmadığınız kimyasalları çevreye zarar vermeyecek biçimde elden çıkarın; atık pilleri toplama noktalarına bırakın.
- İlaçları reçetede yazan miktarda ve sürede kullanın; kullanmadığınız ilaçları yetkili yerlere teslim edin.
- Temizlik maddesi, böcek ilacı gibi ürünlerin sağlığa zararsız seçeneği varsa onu tercih edin.
- Zehirli olabilecek maddeleri kullanırken koruyucu ekipman kullanın ve ortamı havalandırın.
- Zehirli maddeler çevrenizdeyken yiyip içmeyin.
Bu adımları, derlenme pozisyonunu ve temel yaşam desteğini mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 166-173.
