Yara, bir yaralanma sonucunda deri bütünlüğünün bozulmasıdır. Deri açıldığında dışarıya kanama olur ve kir, toz ya da mikrop yaraya girebilir. Yaranın altındaki damar, kas, kemik ya da iç organlar da zarar görmüş olabilir; küçük görünen bir yara bu yüzden ciddi olabilir. İlk yardımın temeli, kanamayı doğrudan bası ile durdurmak ve yarayı temiz bir bezle örtmektir.
Kaç çeşit yara vardır?
T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı yaralanmaları nasıl oluştuklarına ve vücudun neresinde olduklarına göre anlatır. İlk yardım açısından önemli olan türler şunlardır:
| Yaralanma türü | Nasıl oluşur? | İlk yardımda öne çıkan |
|---|---|---|
| Kesici ve delici (penetran) yaralanma | Bıçak, cam, sivri alet, ateşli silah | Deri yarası küçük olsa da derindeki organlar yaralanmış olabilir |
| Ezici (künt) yaralanma | Çarpma, düşme, trafik kazası | Dışarıda yara az olabilir; iç kanama ve şok izlenir |
| Yabancı cisim saplanmış yara | Çivi, cam, metal parçası | Cisim çıkarılmaz, olduğu yerde sabitlenir |
| Uzuv kopması | Makine ya da kaza | Yaraya bası ya da turnike; kopan parça kuru ve soğuk ortamda taşınır |
| Ezilme yaralanması | Trafik ve şantiye kazası, deprem gibi afetlerde uzun süre sıkışma | Ağrı ve dış yara olmayabilir; yaralı mutlaka hastaneye ulaştırılır |
| Hayvan ısırığı | Kedi, köpek gibi hayvanlar | 10-15 dakika su ve sabunla yıkanır; kuduz ve tetanoz için sağlık kuruluşuna gidilir |
| Açık kırık yarası | Kırık kemiğin deriyi açması | Enfeksiyon riski yüksektir; kırık düzeltilmez |
Kesik, ezik, parçalı ya da kirli yara gibi eski adlandırmalar kitapta ayrı başlık olarak yer almaz. Kitap, ilk yardımı yaranın nasıl oluştuğuna, nerede olduğuna ve içinde cisim olup olmadığına göre anlatır. Göğüs ve karındaki delici yaralar için ayrı rehberler var: delici göğüs yaralanması ve delici karın yaralanması.
Kanayan yarada ilk yardım nasıl yapılır?
Kanayan yaraya temiz bir bezle en az 5 dakika kesintisiz bastırılır, ardından bez basınçlı bandajla sabitlenir. Adım adım:
- Ortamın güvenli olduğundan emin olun.
- Kendinizi tanıtın ve yaralıyı sakinleştirin.
- Mümkünse eldiven giyin. Çıplak elle müdahale edecekseniz öncesinde ve sonrasında ellerinizi su ve sabunla yıkayın.
- Yaralıyı düz bir zemine sırt üstü yatırın. Yaralanma hafifse ve oturmak rahat ettiriyorsa oturtun.
- Solunum ve dolaşımı değerlendirin.
- Yaralanan bölgedeki yüzük, saat, bilezik gibi takıları çıkarın.
- Kanayan yeri göremiyorsanız giysiyi çıkarın ya da keserek yarayı açığa çıkarın.
- Temiz bir bezi yaranın üzerine koyun ve doğrudan bastırın: küçük yarada parmaklarınızla, büyük yarada avucunuzla.
- Basıyı en az 5 dakika sabit ve kesintisiz sürdürün.
- Bez kanla ıslanırsa kaldırmayın; üzerine yeni bir bez ekleyip bastırmaya devam edin.
- Bezi, sargı bezi ya da tülbentle sararak basınçlı bandajla sabitleyin.
- Bandajın dolaşımı kesmediğini kontrol edin: artan ağrı, uyuşma, karıncalanma ya da ciltte renk değişikliği bandajın fazla sıkı olduğunu gösterir.
Genel durumu iyi olan yaralı, yaraya kendisi de bastırabilir. Kanama 10 dakikada durmazsa bezin üzerine malzeme ekleyip daha geniş bir alana daha sıkı bastırın. Ayrıntılar ve iç kanama için kanama nasıl durdurulur rehberine bakın.
Yaraya saplanmış cisim varsa ne yapılır?
Saplanmış cisim çıkarılmaz ve hareket ettirilmez; çıkarmaya çalışmak çevredeki dokulara zarar verip kanamayı artırabilir.
- Cismin geçtiği yerde başka bir yaralanma olup olmadığına bakın.
- Cismin çevresine gazlı bez, rulo sargı ya da temiz kumaş yerleştirin.
- Cisme güç uygulamadan bu bezlerin üzerinden bandaj yapın. Varsa simit sargı kullanın.
- Bandajın kanamayı durduracak kadar sağlam, kan akışını tamamen kesmeyecek kadar gevşek olduğunu kontrol edin.
- 112’yi arayın ya da aratın.
Hangi yaralar ciddidir, ne zaman 112 aranır?
Kitap şu durumlarda 112’nin aranmasını ister ya da yaralanmayı ciddi sayar:
- Doğrudan bası ile durmayan kanama
- Yaraya saplanmış cisim
- Baş, göğüs ya da karında bıçak veya ateşli silah yarası
- Açık kırık
- Uzuv kopması
- Büyük yanık yarası
- Soğuk, soluk ve nemli cilt, hızlı ve zayıf nabız gibi şok belirtileri
Uzun süre sıkışma sonucu oluşan ezilme yaralanmalarında yaralı ağrıdan yakınmayabilir ve dışarıdan yara görünmeyebilir; bu yaralılar da mutlaka hastaneye ulaştırılmalıdır (deprem sonrası ilk yardım).
Yaralanmalarda neler yapılmamalı?
- Saplanan cismi çıkarmayın, oynatmayın.
- Yaraya ilk konan bezi kaldırıp değiştirmeyin; kanama yeniden başlayabilir.
- Kanayan kolu ya da bacağı yukarı kaldırmakla vakit kaybetmeyin; kitap bunun yararı olmadığını söyler.
- Doğrudan bası ve basınçlı bandajla durabilecek bir kanamada turnike uygulamayın.
- Yaranın içini kurcalamayın; üzerine ot, biber, yağ, benzin gibi maddeler dökmeyin.
- Kanlı yaraya çıplak elle dokunmamaya çalışın.
- Ağır yaralıya yiyecek ya da içecek vermeyin.
- Kırık şüphesi olan bölgede şekil bozukluğunu düzeltmeye çalışmayın (kırıkta ilk yardım).
Bu adımları mankende ve gerçek sargı malzemesiyle uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi sayfasına göz atın.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 23-25, 110-113, 116-117, 119-121, 123, 135-139, 145-146, 159-160.
