
Turnike, kol ya da bacaktaki hayatı tehdit eden ciddi bir kanama doğrudan bası ve basınçlı bandajla durmadığında uzvun çevresine bağlanıp sıkılan geniş sargıdır. Üst kola ya da uyluğa, yaraya en yakın ve derisi sağlam olan yere bağlanır; düğüme konan bir çubukla kanama durana kadar sıkılır ve uygulama saati turnikenin üzerine yazılır. Altındaki bölgeye kan akışını tamamen kestiği için son basamaktır ve sağlık ekibi gelene kadar gevşetilmez. Kitapta boğucu sargı adıyla da geçer.
Turnike ne işe yarar, neden son basamaktır?
Turnike kanamayı iyi durdurur ama kan akımını tamamen kestiği için ciddi doku hasarına ve buna bağlı uzuv kaybına yol açabilir. Bu yüzden turnike kararı dikkatle verilir ve uygulamayı deneyimli bir ilkyardımcının yapması önerilir.
Kanamada ilk yöntem her zaman yaranın üzerine temiz bir bezle yapılan doğrudan basıdır; çoğu kanamayı durdurmaya yeter. Ardından basınçlı bandaj gelir. Turnike, bu ikisi yetmediğinde başvurulan yöntemdir. Sıralamanın tamamı Kanama nasıl durdurulur? yazısında anlatılıyor.
Turnike hangi durumlarda uygulanır?
Turnike üç durumda uygulanır:
- Kol ya da bacaktaki hayatı tehdit eden ciddi kanama doğrudan bası ve basınçlı bandajla durmuyorsa.
- Uzuv kopması varsa.
- Ortamda müdahale edilmesi gereken çok sayıda yaralı varsa.
Turnike ne zaman uygulanmaz?
- Bası ve bandajla durabilecek kanamada: Turnikenin yan etkileri ciddidir; kanama bası ve bandajla kontrol altına alınabiliyorsa turnike yapılmaz.
- Kol ve bacak dışındaki kanamada: Boyun, göğüs, karın ya da sırttaki kanamaya turnike uygulanmaz. Bu bölgelerde doğrudan basıyı sürdürün; varsa kanama durdurucu yara örtüsüyle bastırın.
- Ön kola ve bacağın dizden aşağısına: El ve ayağın beslenmesini bozabileceği için bu bölgelere turnike bağlanmaz. Tek istisna uzuv kopmasıdır.
- Yılan ısırığında: Turnike doku hasarını artırır, uygulanmaz. Ayrıntı: Yılan sokmasında ilk yardım.
- İç kanamada: Kan vücudun içinde kaldığı için hastane dışında kanama kontrolü yapılamaz; turnike bir çözüm değildir.
Turnike nereye uygulanır?
Turnike tek kemikli bölgelere, yani üst kola ve uyluğa uygulanır. Bu bölgede yaraya en yakın ve derisi bozulmamış olan yeri seçin.
| Bölge | Turnike uygulanır mı? |
|---|---|
| Üst kol (omuz ile dirsek arası) | Evet |
| Uyluk (kalça ile diz arası) | Evet |
| Ön kol (dirsek ile bilek arası) | Hayır; yalnız uzuv kopmasında |
| Bacağın dizden aşağısı | Hayır; yalnız uzuv kopmasında |
| Boyun, göğüs, karın, sırt | Hayır; doğrudan bası yapılır |
Bacakta turnike uygulama bölgesi neresidir?
Bacakta turnike uyluğa, yani kalça ile diz arasındaki tek kemikli bölgeye uygulanır. Dizden aşağısına yalnız uzuv kopmasında bağlanabilir.
Kolda turnike nereye uygulanır?
Kolda turnike üst kola, yani omuz ile dirsek arasına uygulanır. Ön kola yalnız uzuv kopmasında bağlanabilir.
Turnike nasıl yapılır?
- Ortamın güvenli olduğundan emin olun. Kanla çıplak elle temas etmemek için eldiven ya da temiz bir bez kullanın.
- Kanamayı kontrol edemiyorsanız ve olay yerinde tek başınızaysanız hemen 112’yi arayın. Yanınızda biri varsa 112’yi ona aratın.
- Ortamda ilk yardım için üretilmiş hazır bir turnike varsa onu kullanın.
- Hazır turnike yoksa en az 5-10 cm genişliğinde, esnemeyen bir sargı ya da kumaş bulun. İp, tel gibi cildi kesebilecek ince malzeme kullanmayın.
- Sargıyı üst kolda ya da uylukta, yaraya en yakın ve derisi sağlam olan yere dolayıp düğümleyin.
- Düğüme tahta parçası ya da kalem gibi bir çubuk yerleştirin ve çubukla sıkın.
- Kanama duruncaya kadar sıkın. Kanama durduktan sonra daha fazla sıkmayın.
- Uygulama saatini turnikenin üzerine yazın.
- Turnikenin üzerini örtmeyin; görünecek şekilde açık bırakın.
- Birden çok yaralı varsa kişinin üzerine ya da alnına görülecek şekilde “Turnike” veya “T” yazın.
- 112 hâlâ aranmadıysa şimdi arayın ya da aratın.
- Sağlık ekibi gelene kadar gevşetmeyin, açmayın. Çubuğun geri dönüp turnikeyi gevşetmemesine dikkat edin.
Kişiyi başka bir ilkyardımcıya bırakmak zorunda kalırsanız turnike kullandığınızı mutlaka söyleyin.
Turnike uygulandıktan sonra ne yapılır?
- Yaptığınız uygulamaları (turnike ve saati gibi) kişinin üzerinde görünecek bir yere yazın.
- Kişiye yiyecek ya da içecek vermeyin. Verilen şey soluk yoluna kaçıp tıkanmaya yol açabilir; ameliyat gerekirse de gecikmeye neden olur.
- Bilincini ve hayati bulgularını 2-3 dakikada bir kontrol edin.
- Şok belirtileri varsa, kişi konuşuyor ve normal nefes alıyorsa sırt üstü düz yatırın ve üzerini örtün.
- Kalçada ya da bacaklarda yaralanma yoksa ayaklarını yaklaşık 30-60 derece kaldırıp altını destekleyin. Turnike bacağa uygulandıysa ayakları kaldırmayın: kalça ve bacak yaralanmasında ayakları kaldırmak daha fazla hasara yol açar. Ayrıntı: Şok pozisyonu nasıl verilir?
Turnike ne kadar süre kalır? Gevşetilir mi?
Turnike, sağlık ekibi gelene kadar yerinde kalır; ilkyardımcı onu gevşetmez ve açmaz. Kitapta ilkyardımcının uyacağı bir süre ya da “belli aralıklarla gevşetme” kuralı yoktur. Düğümdeki çubuğun gerektiğinde gevşetmeye de yaradığını kitap belirtir, ama bu kararı sağlık ekibi verir. Turnikenin üzerine yazdığınız saat, ekibin bu kararı vermesine yardım eder.
Kazazedenin alnına neden “T” harfi yazılır?
Olay yerinde birden çok yaralı varsa turnikeli yaralı kalabalıkta gözden kaçabilir. Kişinin üzerine ya da alnına “Turnike” veya “T” yazmak, gelen ekibin turnike uygulanan yaralıyı hemen fark etmesini sağlar. Uygulama saati ise turnikenin kendisine yazılır.
Uzuv kopmasında ne yapılır?
Uzuv kopması hem yaralıya hem kopan parçaya müdahale gerektirir.
Yaralıya: Yaraya doğrudan bası ya da basınçlı bandaj uygulayın. Ciddi kanama varsa turnike uygulayın; kopmuş uzuvda turnike ön kola ve dizden aşağısına da bağlanabilir.
Kopan parçaya:
- Parçayı su ya da başka bir sıvıyla yıkamayın, ıslatmayın.
- Varsa steril gazlı beze, yoksa temiz bir beze sarın.
- Temiz, su geçirmez bir plastik torbaya koyup ağzını kapatın.
- Bu torbayı, içinde bir ölçek suya iki ölçek buz bulunan ikinci bir torbaya ya da kovaya yerleştirin. Parça soğuk kalır ama buza doğrudan değmediği için donmaz.
- Torbanın üzerine yaralının adını ve soyadını yazın; torbayı yaralıyla aynı araca koyun.
- Yaralının en geç 6 saat içinde bir sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın. 112 aranmadıysa arayın ya da aratın.
Uzuv tam kopmamışsa aradaki bağlantıyı kesinlikle kesmeyin. Parçayı normal konumuna getirin, kuru ve temiz (varsa steril) bir bezle sarıp üzerine buz paketi koyun.
Turnike uygularken nelere dikkat edilmelidir?
Turnikede dikkat edilecek üç konu malzeme, yer ve bağlandıktan sonra turnikeye dokunmamaktır. Şunları yapmayın:
- İp, tel gibi ince ve kesici malzemeyle turnike yapmayın.
- Ön kola ya da dizden aşağısına turnike bağlamayın (uzuv kopması hariç).
- Bası ve bandajla durabilecek bir kanamaya turnike bağlamayın.
- Kanama durduktan sonra turnikeyi sıkmaya devam etmeyin.
- Turnikenin üzerini giysi ya da battaniyeyle örtmeyin.
- Sağlık ekibi gelmeden turnikeyi gevşetmeyin, açmayın.
- Kanayan kolu ya da bacağı yukarı kaldırmakla vakit kaybetmeyin; faydası görülmediği için önerilmez.
Turnikeyi ve basınçlı bandajı eğitmen eşliğinde bizzat bağlayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi’ne katılabilirsiniz; sınava hazırlananlar uygulama sınavı kontrol listesine de bakabilir.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 109, 111, 113-116, 119-120, 123, 127, 161.


