
Kimyasal yanık, asit, alkali (baz) ya da petrol ürünleri gibi kimyasal maddelerin cilde veya göze temasıyla oluşan yanıktır. Isı yanığından en önemli farkı, kimyasal tamamen uzaklaştırılana kadar yanmanın derin dokulara doğru ilerlemesidir. Bu yüzden her kimyasal yanık ciddi kabul edilir. İlk yardımın özü, kendinizi koruyup kimyasalı bol suyla uzaklaştırmaktır.
Kimyasal yanık nedir, nasıl olur?
Tek cümleyle: kimyasal yanık, cilde ya da göze değen bir kimyasalın, oradan tamamen temizlenene kadar dokuyu yakmayı sürdürdüğü yanıktır.
Kimyasal yanıklar çoğunlukla iş kazasıdır ve endüstriyel ürünlerden kaynaklanır. En sık cilt, gözler, eller, kollar ve bacaklar etkilenir. Hem asit hem de baz özellikli maddeler ciddi doku hasarı yapabilir.
Yaralanmanın şiddetini en çok kimyasalın ciltte kalma süresi belirler. Kimyasalın cilde ne kadar işlediği ve akciğerlerin ya da gözlerin etkilenip etkilenmediği de önemlidir. Bu yüzden ilk dakikalarda yapılan yıkama, yanığın ne kadar derinleşeceğini doğrudan etkiler.
Kimyasal yanık, yanık çeşitlerinden biridir. Öteki ikisi ısıyla oluşan yanık ve elektrik yanığıdır.
Ciltte kimyasal yanık belirtileri nelerdir?
Yaralı genellikle şiddetli, batıcı bir ağrıdan yakınır. Kimyasalın değdiği yerde şunlar görülebilir:
- Ciltte tahriş ya da yanık
- Solmuş cilt rengi
- Şişlik
- Kabarcıklar
- Soyulma
- Zehirlenme belirtileri
Kimyasal cilt yoluyla vücuda da geçebilir. Bulantı, nefes darlığı ya da bilinç bulanıklığı gibi belirtiler varsa cilt yoluyla zehirlenme rehberine de bakın.
Kimyasal yanıkta ilk yardım nasıl olmalıdır?
- Olay yerinin sizin, yaralının ve çevredekilerin açısından güvenli olduğundan emin olun.
- Kimyasala çıplak elle dokunmayın. Eldiven giyin; eldiven yoksa ellerinizi plastik bir torbayla örtün.
- Gerekiyorsa gecikmeden 112’yi arayın ya da aratın.
- Kimyasalın ambalajındaki uyarılara bakın. Bazı kimyasallar suyla karşılaşınca yanığı artırabilir.
- Kimyasal toz hâlindeyse önce ciltteki kuru tozu fırçalayarak uzaklaştırın.
- Bölgeyi bol, serin ve akan suyla nazikçe yıkayın.
- Kimyasal bulaşmış giysileri ve takıları çıkarın.
- İlk yıkamadan sonra yanma artarsa bölgeyi birkaç dakika daha yıkayın.
- Yanık alanı temiz bir bezle gevşekçe sarın.
- Yaralının bilinci kapalı ama nefes alıyorsa onu derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirin. Solunumunu izlemeyi sürdürün.
- Solunumu durursa temel yaşam desteğine başlayın.
Kimyasal göze sıçradıysa gözü 10 dakika boyunca yıkayın. Uygulamanın nasıl yapılacağı göze yabancı cisim kaçması rehberinde anlatılıyor.
Kimyasal yanık kaç dakika yıkanır?
Kitap bütün kimyasallar için tek bir süre vermez. Toz kimyasal fırçalandıktan sonra cilt 10-15 dakika serin, akan suyla nazikçe yıkanır. Alkali (baz) maddelerle oluşan yanıklarda yıkama daha uzun tutulur. Kitabın zehirlenme bölümü de kimyasal cilt yoluyla bulaştığında, bulaşmış giysiler çıkarıldıktan sonra bölgenin 20 dakika soğuk suyla yıkanmasını söyler. Yıkamadan sonra yanma hissi sürerse birkaç dakika daha yıkayın. Suyu tazyikle değil, nazikçe akıtın.
Asit ve alkali yanıklarında ne farklıdır?
Temel kural aynıdır: kimyasal bol suyla uzaklaştırılır. Kitap bazı maddeler için şu ayrıntıları verir:
| Kimyasal | Nerede karşılaşılır? | İlk yardım |
|---|---|---|
| Toz kimyasallar | Endüstriyel ürünler | Önce kuru tozu fırçalayın, sonra 10-15 dakika yıkayın |
| Sülfürik asit | En sık görülen asit yanığı | Bol suyla yıkayın |
| Hidroklorik asit (tuz ruhu) | Ev ve iş yerleri; son derece tehlikeli | Bol suyla yıkayın |
| Güçlü alkaliler (sodyum hidroksit, potasyum hidroksit) | Ev temizlik solüsyonları, endüstri | Geniş ve hayatı tehdit eden yanık yapabilir; bol suyla uzun süre yıkayın |
| Çimento | İnşaat | Çimento bulaşmış giysi ve ayakkabıları çıkarın, cildi bol suyla iyice yıkayın |
Kimyasal yanıkta yapılmaması gerekenler
- Kimyasala korunmasız elle dokunmayın.
- Yıkamayı ertelemeyin; kimyasal ciltte kaldıkça yanık derinleşir.
- Kimyasalı “nötrleştirmek” için başka bir kimyasal ya da oksijenli su sürmeyin. Kitap bol suyla yıkamayı önerir.
- Kimyasal bulaşmış giysiyi yaralının üzerinde bırakmayın.
- Yaralıya ağızdan bir şey vermeyin. Kitabın genel kuralına göre ağır yaralıya, bulantısı olana ya da bilinci bulanık kişiye yiyecek veya içecek verilmez.
Kimyasal yanıklardan nasıl korunulur?
Kimyasal maddeleri açıkta bırakmayın. Çocukların ulaşamayacağı yerlerde ya da kilitli dolaplarda saklayın. Kullanmadan önce ambalajdaki uyarıları okuyun; ilk yardım da bu uyarılara göre yapılır.
Kimyasal yanıklar çoğunlukla iş yerinde olur. Çalışanlarınızın bu adımları eğitmenle, uygulamalı öğrenmesi için ekibiniz için teklif alın.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 25, 168-169, 174-179.


