Yanık, cilt ya da cilt altı dokularda ısı, soğuk, elektrik, radyasyon veya kimyasal maddelerin yol açtığı ani hasardır. Oluş şekline göre üç çeşit yanık vardır: termal (ısı), kimyasal ve elektrik yanığı. Derinliğine göre ise dört derecede incelenir. Isı yanığında ilk yardımın özü, yanmayı durdurmak ve yanık bölgeyi en az 20 dakika soğuk suyla soğutmaktır.
Kaç çeşit yanık vardır?
T.C. Sağlık Bakanlığı İlk Yardım Eğitim Kitabı yanıkları oluş şekline göre üç başlıkta toplar:
| Yanık çeşidi | Nasıl oluşur? | İlk yardımda öncelik |
|---|---|---|
| Termal (ısı) yanığı | Sıcak su, alev gibi ısı kaynakları; çoğunlukla ev kazası | Yanmayı durdurup bölgeyi soğutmak |
| Kimyasal yanık | Asit, alkali (baz) ya da petrol ürünleri; çoğunlukla iş kazası | Kimyasalı bol suyla uzaklaştırmak |
| Elektrik yanığı | Ev aletleri, yüksek gerilim kaynakları, yıldırım | Yaralıya dokunmadan önce elektriği kesmek |
En sık görülen tür termal yanıktır. Bu yazı ısı yanığını ayrıntılı anlatır. Öteki iki türün kendine özgü kuralları var: kimyasal yanıkta ilk yardım ve elektrik yanığında ilk yardım rehberlerine bakın.
Soğuğun dokuda yaptığı hasar kitapta ayrı bir başlıktır: donma ve donmada ilk yardım. Sıcak havanın bütün vücudu etkilediği durum ise sıcak çarpmasıdır.
Yanık dereceleri nelerdir?
Yanık dört dereceye ayrılır. Derece, yanığın cildin ne kadar derinine indiğini gösterir. Cilt üst ve alt olmak üzere iki tabakadan oluşur.
| Derece | Etkilenen katman | Belirtiler |
|---|---|---|
| 1. derece | Yalnız cildin üst tabakası | Kızarıklık ve ağrı; su dolu kabarcık (bül) yok |
| 2. derece | Cildin üst ve alt tabakası | Su dolu kabarcıklar (bül); ağrılı; yüzeyel ya da derin olabilir |
| 3. derece | Cildin bütün tabakaları; kas, sinir ve damarlar da etkilenir | Kuru, sert; beyaz, kahverengi ya da kömürleşmiş görünüm; ağrı yok |
| 4. derece | Cildin bütün tabakaları ve cilt altı yağ doku; kısmen kas ve kemik | Sert ve kömürleşmiş; yer yer derinliği değişen alanlar |
1. derece yanık nedir, nasıl geçer?
- derece yanık, yalnızca cildin en üst tabakasında kalan yanıktır. Bölge kırmızıdır ve acır, ama kabarcık oluşmaz. Genellikle birkaç gün ile bir hafta içinde iyileşir. En bilinen örneği güneş yanığıdır. İlk yardımı aşağıdaki ısı yanığı adımlarıyla aynıdır: bölgeyi soğuk suyla soğutun ve üzerine hiçbir şey sürmeyin.
2. derece yanık nasıl anlaşılır?
- derece yanıkta cildin iki tabakası da etkilenir ve içi su dolu kabarcıklar çıkar. Yanık ağrılıdır. Yüzeyel ya da derin olabilir ve cilt kendini yenileyerek iyileşir. Kabarcıkları patlatmayın.
3. ve 4. derece yanıkta neden ağrı yoktur?
- derece yanıkta sinirler de zarar gördüğü için kişi yanık bölgede ağrı hissetmez. Ağrının olmaması yanığın hafif olduğunu değil, derin olduğunu gösterir. 4. derecede hasar cilt altı yağ dokuya, kısmen kas ve kemiğe kadar iner.
Yanığın ciddiyetini ne belirler?
Bir yanığın ne kadar ağır olduğunu tek başına derecesi belirlemez. Kitap şu etkenleri sayar:
- Derinlik
- Yaygınlık
- Bölge
- Enfeksiyon riski
- Yaş
- Solunum yoluyla görülen zarar
- Önceden var olan hastalıklar
Yanığın şiddeti ısının derecesine, temas süresine ve dokunun ısıyı iletmesine bağlıdır. 44 °C’nin altındaki sıcaklıklar genellikle yanık yapmaz; 60 °C’nin üstünde hücreler ölür. Cildin kalınlığı bölgeden bölgeye değiştiği için aynı ısı farklı yerlerde farklı derinlikte yanık oluşturabilir.
Büyük bir yanık organların işleyişini bozabilir. Yanık yarasına mikrop girerse enfeksiyon, sıvı kaybı ağırlaşırsa şok gelişebilir.
Yanıkta ilk yardım nasıl olmalıdır?
Isı yanığında erken ve doğru ilk yardım hasarın büyümesini önler ve iyileşmeye katkı sağlar. Sırasıyla şunları yapın:
- Olay yerinin sizin, yaralının ve çevredekilerin açısından güvenli olduğundan emin olun.
- Yanmaya neden olan etkeni ortadan kaldırın: ateşi söndürün, gerekiyorsa elektrik sigortasını kapatın.
- Üzeri alev almış kişinin koşmasına izin vermeyin. Yerde yuvarlanmasını sağlayın.
- Mümkünse üzerini battaniye ya da bir örtüyle kapatın; böylece alevin hava almasını kesersiniz.
- Gerekiyorsa yaralıyı uygun taşıma teknikleriyle güvenli bir yere taşıyın.
- Yaşamsal belirtilerini değerlendirin.
- Solunum yolunun yanıktan etkilenip etkilenmediğini, nefes almakta zorlanıp zorlanmadığını kontrol edin. Etkilenme varsa ve temin edebiliyorsanız oksijen verin.
- Yanık bölgeyi soğuk suyun altına tutun ve soğutmayı en az 20 dakika sürdürün.
- Yanık alan büyükse yaralıyı suyun altına sokmayın; vücut çok ısı kaybeder. Bunun yerine yanık bölgelere soğuk suyla ıslatılmış gazlı bez ya da temiz bir bez örterek 15-30 dakika soğutun.
- Soğuturken yaralının üzerini battaniyeyle örtün. Yanık vücudun yüzde 10’u ya da daha fazlasını kaplıyorsa vücut sıcaklığının 35 °C’nin altına düşmesinden özellikle kaçının.
- Şişme başlamadan yüzük, bilezik, saat gibi eşyaları çıkarın.
- Soğutmadan sonra yanık bölgedeki giysileri, cildi kaldırmadan çıkarın. Mümkünse dikiş yerlerinden keserek çıkarın.
- Katran, asfalt ya da toprakla kirlenmiş yanığı yalnızca su ve sabunla iyice yıkayın.
- Yanığı tiftik bırakmayan, kuru ve temiz bir malzemeyle (örneğin streç film) örtün.
- Şişmeyi azaltmak için yanmış kol ve bacakları 24-48 saat boyunca kalp seviyesinin üstünde tutun.
- Yanığın yanında başka yaralanmalar da olabileceğini unutmayın.
- Gerektiğinde 112’yi aramakta gecikmeyin.
Yanıkta ne zaman 112 aranır?
Kitaba göre büyük yanık yarası 112’nin aranmasını gerektiren durumlar arasındadır. Solunum yolu etkilenmişse, yaralı nefes almakta zorlanıyorsa ya da durumu kötüleşebilecek gibiyse de 112’yi arayın. Emin değilseniz arayın.
Ağır yanıklı yaralıya ağızdan bir şey vermeyin. Kitabın genel kuralına göre ağır yaralıya, bulantısı olana, uykuya meyilli ya da bilinci kapalı kişiye yiyecek veya içecek verilmez.
Yanıkta yapılmaması gerekenler
- İçi su dolu kabarcıklar patlatılmaz.
- Yanığa buz konmaz. Soğutma buzla değil, soğuk suyla yapılır.
- Diş macunu, yoğurt, pudra, merhem ya da benzeri hiçbir madde yanığa sürülmez. Bunlar halk arasında yaygındır ama kitap açıkça yasaklar.
- Yanık bölgeye bandaj sarılmaz ya da gazlı bez uygulanmaz. Bir şey uygulamak şartsa kan dolaşımını bozmayan, yanığa yapışmayan yara örtüsü kullanılır.
- Yanığa yapışmış giysi zorla çekilmez.
- Yanık alan büyükse yaralı uzun süre soğuk suyun altında tutulmaz; üşümesine izin verilmez.
Elektrik ve kimyasal yanıkta ne farklıdır?
Elektrik yanığında önce güvenlik gelir: yaralı hâlâ elektriğe temas ediyorsa ona dokunmayın, önce akımı kesin. Soğutma ancak akımın kesildiğinden kesin olarak emin olunca yapılır ve çok soğuk su kullanılmaz.
Kimyasal yanıkta yanma, kimyasal tamamen uzaklaştırılana kadar derine ilerler. Kendinizi eldivenle koruyup bölgeyi bol suyla yıkarsınız; toz kimyasal önce fırçalanır. Her iki durumun adımları yukarıda bağlantısı verilen rehberlerde ayrıntılı anlatılıyor.
Yanıkta ilk yardım, Temel İlk Yardım Eğitimi’nin konularından biridir. Bu adımları eğitmenle, uygulamalı olarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 24-25, 174-180.
