
Baştan sona değerlendirme (ikinci değerlendirme), birincil kontrolden sonra hasta ya da yaralının tüm vücudunun baştan sona yeniden incelenmesidir. Birincil kontrolde hayatı tehdit eden bir durum yoksa ya da bulunan durum giderildiyse bu adıma geçilir. Bu adımda vücuttaki yaralanmalar aranır; hayatı tehdit eden bir bulgu çıkarsa hemen düzeltilir.
İlk yardımda değerlendirme aşamaları nelerdir?
Kitaba göre hasta ya da yaralı belli bir sırayla, üç adımda değerlendirilir:
| Adım | Kitaptaki adı | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| 1 | Birincil kontrol | Bilinç, nefes, kanama ve olay yerindeki tehlike kontrol edilir. |
| 2 | Tüm vücudun baştan sona yeniden değerlendirilmesi | Vücut baştan aşağı gözden geçirilir, yaralanmalar aranır. |
| 3 | Hikâyenin alınması | Kişiye ne olduğu sorulur. |
Değerlendirmeye başlamadan önce olay yerinin sizin, kişinin ve çevredekilerin açısından güvenli olduğundan emin olun. Bu akışın bütünü ilk yardımın temel uygulamaları yazısında anlatılıyor.
Birincil kontrol nedir?
Birincil kontrol, kişiyi ilk gördüğünüz anda şu sorulara cevap aramaktır:
- Kişi hasta mı, yaralı mı?
- Açıkça yanıt veriyor mu? Bilincin bozulduğu durumlar genellikle hayatı tehdit eder.
- Yeterli ve normal nefes alıyor mu? Konuşabiliyorsa büyük olasılıkla yeterince nefes alıyordur.
- Kan fışkırması, kanlı giysi ya da yerde kan birikmesi gibi kanama belirtileri var mı? Görünür kan olmasa da iç kanama olabileceğini unutmayın.
- Kişinin kanına ya da vücut sıvılarına temas etme olasılığınız var mı?
- Olay yerinde sizin, kişinin ya da çevredekilerin açısından tehlike var mı?
Bilinci değerlendirmek için kişinin omuzlarına hafifçe dokunun ve uyuyan birini uyandıracak yükseklikte bir sesle “İyi misiniz?” diye sorun. Yanıt vermeyen kişide 112’yi arayın ya da aratın ve nefesini değerlendirin. Nefes yoksa zaman kaybetmeden temel yaşam desteğine başlayın. Hava yolu, nefes ve dolaşım kontrolünün eski kısaltmayla nasıl anlatıldığını ilk yardımın ABC’si yazısında bulabilirsiniz.
Baştan sona değerlendirme ne zaman yapılır, ne zaman yapılmaz?
Baştan sona değerlendirme, birincil kontrol tamamlandıktan ve hayatı tehdit eden durum giderildikten sonra yapılır. Örneğin hava yolu tıkanmışsa önce tıkanıklık giderilir, sonra diğer adımlara geçilir.
Kalbi durmuş, normal nefes almayan kişide bu adıma geçilmez; temel yaşam desteği sürdürülür. Bilinci kapalı ama normal nefes alan kişide yaralanma olup olmadığına bakılır. Yaralanma şüphesi yoksa kişi derlenme pozisyonuna (koma pozisyonu) getirilir; varsa pozisyonu ancak boynu korunarak değiştirilir.
Baştan sona değerlendirme nasıl yapılır?
- Ellerinizi kan ve vücut sıvılarına karşı koruyun: eldiven, yoksa temiz bir plastik torba kullanın.
- Kişiyi zorunlu kalmadıkça hareket ettirmeyin.
- Başından başlayarak bütün vücudunu aşağıya doğru gözden geçirin.
- Hayatı tehdit eden bir bulgu görürseniz değerlendirmeyi bırakıp hemen müdahale edin.
- Baş ya da boyun yaralanması varsa, aksi kanıtlanana kadar omurga yaralanması olduğunu kabul edin; başı ve boynu oynatmayın.
- Kırık şüphesi olan yere sert bastırmayın.
Bölge bölge nelere bakılır?
Kitap bu adım için ayrı bir kontrol listesi vermez. Aşağıdaki tablo, kitabın yaralanma bölümlerinde her bölge için sayılan bulguları bir araya getirir:
| Bölge | Dikkat edilecek bulgular |
|---|---|
| Baş ve yüz | Yara, şişlik, kanama; burundan ya da kulaktan kan veya sıvı gelmesi; kafatasında şekil bozukluğu; kulak arkasında ve göz kürelerinde renk değişikliği ya da morarma; göz bebeklerinde eşitsizlik |
| Boyun ve omurga | Yaralanma bölgesinde ağrı ve hassasiyet; el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, his ya da kuvvet kaybı |
| Göğüs | Nefes darlığı, nefes alıp verirken ağrı; çıtırtı, morarma; saplanmış cisim; yaradan hava kabarcığı ve kan çıkması |
| Karın | Ağrı ve hassasiyet; ezik, sıyrık, morluk; şişkinlik |
| Kollar ve bacaklar | Şekil bozukluğu, şişme, morarma; kısalma ya da bükülme; açık yara, kanama; hareket ettirememe |
| Bütün vücut | Kanama, yanık; soğuk, soluk ve nemli cilt gibi şok bulguları |
Bulgulara göre yapılacaklar ilgili rehberlerde: kafatası ve omurga yaralanmaları, kırıklar, kanamalar ve şok.
Yaralanmanın ağır olduğunu düşündüren durumlar
Baştan sona değerlendirmede şu bilgiler yaralanmanın ciddi olabileceğini gösterir:
- Kişinin boyunun üç katından daha yüksek bir yerden düşmesi
- Boyu kadar ya da daha yüksekten baş üstü düşmesi
- Araç kazasında fırlama, takla atma, yüksek hız; motosiklet ya da bisikletle çarpışma
- Bilinç değişikliğine yol açan baş yaralanması
- Baş, göğüs ya da karın yaralanması (örneğin bıçak ya da ateşli silahla)
- Büyük yanık
- Aynı araçtaki bir yolcunun öldüğü kaza
- Aracın yayaya çarpması
Hikâye alma: kişiye ne sorulur?
Değerlendirmenin son adımı, yaralanmanın nedenini anlamak için kişiden olanları ayrıntılı anlatmasını istemektir. İlk sorular şunlardır: “Sorun nedir?”, “Size ne oldu?”, “Herhangi bir yeriniz incindi mi?”
Bilinci açık kişide hatırlama yeteneği de sorularla değerlendirilir: adı, nerede olduğu, içinde bulunulan ay ve yıl. İlkyardımcının görevi teşhis koymak değildir; bulgulara dayanarak neyin yanlış olabileceğinden şüphelenir, teşhisi doktora bırakır.
Değerlendirme adımlarını online testlerle deneyebilir, mankende uygulayarak öğrenmek için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 16, 19-23, 117, 126, 130, 132-133, 135, 146-147.


