İlk Yardım Nedir? Tanımı, Amaçları ve İlkyardımcının Özellikleri

İlk yardım, aniden ortaya çıkan bir hastalık ya da yaralanmada kişinin hayatını korumak, sağlık durumunun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmesine destek olmak için olay yerindeki imkânlarla yapılan hızlı ve etkili müdahaledir. İlk yardım, 112 sağlık ekibi gelene kadar sürer; ilkyardımcının can güvenliği her zaman önce gelir.

İlk yardımın amaçları nelerdir?

Kitaba göre ilk yardımın dört temel amacı vardır. Hasta ya da yaralının:

1. Hayatını korumak
2. Sağlık durumunun kötüleşmesini önlemek
3. İyileşmesine destek olmak
4. En yakın sağlık kuruluşuna güvenle ulaşmasına yardımcı olmak

Listede teşhis koymak ya da tedavi etmek yoktur. İlkyardımcı, elindeki bilgi, belirti ve bulgulara dayanarak neyin yanlış olabileceğinden şüphelenir; teşhisi doktora bırakır.

İlkyardımcı kimdir?

İlkyardımcı, Bakanlığın belirlediği standartlara uygun eğitim alan, ilkyardımcı belgesine sahip olan ve aldığı eğitim çerçevesinde uygulama yapabilen kişidir.

İlkyardımcının özellikleri nelerdir?

Olay yeri çoğu zaman telaşlı ve heyecanlı insanlarla doludur. İlkyardımcı sakin ve kararlı biçimde sorumluluğu alır. Bunun için:

• İnsan vücuduyla ilgili temel bilgilere sahip olmalıdır.
• Önce kendi can güvenliğini korumalıdır.
• Sakin, kendine güvenen ve pratik olmalıdır.
• Eldeki olanakları değerlendirebilmelidir.
• Olayı hemen ve doğru biçimde haber verebilmelidir: 112’yi aramalı ya da aratmalıdır.
• Çevredeki kişileri organize edip onlardan yararlanabilmelidir.
• İyi bir iletişim becerisine sahip olmalıdır.

İlk yardım ile acil tedavi arasındaki fark nedir?

İlk yardım olay yerinde, eldeki imkânlarla ve ilkyardımcı tarafından yapılır. Acil tedavi ise sağlık personelinin işidir; kitap örneğin şokun acil tedavi gerektirdiğini, ezilme yaralanması geçiren herkesin de acil tedavi için bir sağlık kuruluşuna ulaştırılması gerektiğini söyler.

İki halka birbirini tamamlar. Sağlık personelinin olay yerinde ve ambulansta verdiği bakım, kişinin hayatta kalma ve iyileşme şansını artırabilir. Bu yüzden ilkyardımcının en önemli görevlerinden biri 112’yi zamanında aramak ya da aratmaktır. Olay yerinden hastaneye uzanan halkaların bütünü yaşam zinciri (hayat kurtarma zinciri) yazısında anlatılıyor.

İlk yardımın temel uygulamaları nelerdir?

Kitap acil bir durumla başa çıkmayı dört adımda anlatır:

1. Olay yerini güvenli hâle getirmek: Sizin, kişinin ve çevredekilerin açısından tehlike var mı, bakın. Trafik, yangın, elektrik kablosu gibi tehlikelere karşı önlem alın.
2. Hasta ya da yaralıyı değerlendirmek: Önce birincil kontrol, ardından baştan sona değerlendirme (ikinci değerlendirme), en son hikâyenin alınması.
3. 112’yi aramak ya da aratmak: Sakin konuşun; ne olduğunu, kaç kişinin yaralandığını, yaptığınız ilk yardımı ve olay yerini tam olarak söyleyin.
4. İlk yardımı uygulamak: Duruma göre derlenme pozisyonu (koma pozisyonu), temel yaşam desteği (CPR), kanama kontrolü gibi uygulamalar yapılır.

Bu akış eski eğitimlerde “koruma, bildirme, kurtarma” diye özetlenir; ayrıntısı ilk yardımın temel uygulamaları yazısında.

İlk yardım yaparken nelere dikkat edilir?

• Kişiyi zorda kalmadıkça hareket ettirmeyin. Olay yerinde kalması daha tehlikeliyse, olay yeri güvenli hâle getirilemiyorsa ya da sağlık ekibi yakın zamanda gelemeyecekse taşıma teknikleriyle hareket ettirebilirsiniz.
• Kişiye adıyla hitap edin, ne yapacağınızı açıklayın ve güven verin.
• Kişiyi soğuktan ve aşırı sıcaktan koruyun.
• Ağır yaralı, bulantısı, uykuya eğilimi ya da bilinç kaybı olan kişiye yiyecek ya da içecek vermeyin.
• Sağlık ekibi gelene kadar kişinin yanından ayrılmayın.

İlk yardımda rıza nasıl alınır?

• Bilinci yerinde olan kişi ilk yardımı kabul etme ya da reddetme hakkına sahiptir. Kendinizi tanıtın, ilk yardım eğitiminiz olduğunu söyleyin ve ne yapacağınızı açıklayın. Rıza sözlü ya da bir baş hareketiyle verilebilir.
• Bilinci yerinde olmayan kişide rıza verilmiş kabul edilir; gerekli ilk yardımı yapın.
• 18 yaşından küçük kişide varsa anne, baba ya da vasisinden izin alın.
• Yardımınız reddedilirse kişinin yakınında kalın ve 112’yi arayarak ambulans ya da polis isteyin.

Hangi durumlarda 112 aranır?

Şu sorulardan birinin cevabı “evet” ya da şüpheliyse 112’yi arayın:

• Durum hayatı tehdit ediyor mu?
• Durum daha da kötüleşebilir mi?
• Kişiyi hareket ettirmek daha fazla yaralanmaya yol açar mı?

Bayılma ya da yanıt vermeme, dinlenmekle geçmeyen nefes darlığı, ani ya da şiddetli göğüs ağrısı, doğrudan basıyla durmayan kanama, büyük yanık, zehirlenme ve suda boğulma da kitabın 112’nin aranmasını önerdiği durumlar arasındadır.

Sınava hazırlanıyorsanız

İlk yardımın tanımı, amaçları ve ilkyardımcının özellikleri, Temel İlk Yardım Eğitimi’nin ilk konusu olan genel ilk yardım bilgilerindendir. Online testlerle ya da 40 soruluk karma denemeyle kendinizi deneyin; uygulama sınavına mankenle hazırlanmak için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi programına katılabilirsiniz.

Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 16-20, 22-25, 125, 129.