Nabız, kalbin pompaladığı kanın atar damarlarda oluşturduğu ve damarın deriye yakın geçtiği yerlerde parmakla hissedilen atımdır. Kalp atış hızını gösterir ve dakikadaki atım sayısıyla ifade edilir. En sık boynun iki yanındaki şah damarından, kasıktan, dirseğin iç yüzünden ve el bileğinin iç yüzünden alınır.
Nabız neyi gösterir?
Nabız, kalbin çalışmasını dışarıdan izlemenin yoludur. Kalp düzenli ve ritmik olarak kasılıp gevşer; vücuttan gelen kanı akciğerlere, akciğerlerden dönen kanı vücuda pompalar. Her kasılmada atar damarlara gönderilen kan, damarın deriye yakın olduğu yerde parmakla hissedilir.
Kitap, ilkyardımcının kalbin vücuttaki yerini ve dakikadaki kalp atım hızını bilmesi gerektiğini söyler. Nabzın hızlanması, zayıflaması ya da yavaşlaması şok, iç kanama ve boğulma gibi acil durumların belirtileri arasındadır (aşağıdaki tabloya bakın).
Vücuttaki nabız noktaları nelerdir?
Nabız, atar damarların cilde yakın geçtiği yerlerden alınır. Kitabın örnek verdiği dört nabız noktası şunlardır:
| Nabız noktası | Yeri | Damarın adı |
|---|---|---|
| Boyun | Boynun iki yanı; beyne giden şah damarı | Karotis |
| Kasık | Kasık bölgesindeki kasık damarı | Femoral |
| Dirsek içi | Dirseğin iç yüzündeki kol damarı | Brakial |
| El bileği | El bileğinin iç yüzündeki atar damar | Radial |
Nabız toplar damardan değil, atar damardan alınır. Bu yüzden el sırtındaki toplar damar bir nabız noktası değildir.
Nabız nereden ölçülür: yetişkin, çocuk ve bebekte fark var mı?
Temel yaşam desteğinde nabız kontrolünü yalnız sağlık profesyonelleri yapar; kitap onlar için yaşa göre nokta verir:
| Kim? | Nabız noktası |
|---|---|
| Bebek | Dirseğin iç yüzü (brakial) |
| Çocuk | Boyun (karotis) ya da kasık (femoral) |
Nabız nasıl alınır, nasıl sayılır?
- Nabız noktalarından birini seçin: el bileğinin iç yüzü ya da boynun yan tarafı.
- Parmak uçlarınızla atar damarın üzerine hafifçe bastırın.
- Atımı hissedince atımları sayın.
- Nabız, bir dakikadaki atım sayısıdır.
- Sayarken atımın hızlı mı, zayıf mı, düzenli mi olduğuna da dikkat edin.
Çok sert bastırmayın; kitap nabzın parmakla hafifçe bastırılarak alındığını söyler.
Normal nabız kaç olmalı?
Kitap, yetişkin için “normal nabız şu aralıktadır” diye bir sayı vermez; ilkyardımcıdan dakikadaki kalp atım hızını bilmesini ister. Kitapta nabızla ilgili geçen tek sınır değer sağlık profesyonelleri içindir: Nefes almayan ama nabzı alınan çocukta nabız dakikada 60 atımın altındaysa ve dolaşım bozukluğu bulguları varsa göğüs basısına (kalp masajı) başlanır.
Nabız hangi durumlarda değişir?
Kitap bazı acil durumlarda nabızda görülen değişikliği belirti olarak sayar:
| Durum | Nabızda görülen |
|---|---|
| Şok | Hızlı ve zayıf nabız |
| İç kanama | Kalp hızında artış |
| Suda boğulma | Nabzın yavaşlaması ya da tamamen durması |
| Hipotermi (vücut ısısının düşmesi) | Zayıf nabız |
| Sıcak yorgunluğu | Hızlı ve zayıf nabız |
| Sindirim yoluyla zehirlenme | Düzensiz, hızlı ya da yavaş kalp atışı |
| Kan şekeri düşüklüğü | Çarpıntı |
Bu bulgulardan tanı çıkarmak ilkyardımcının işi değildir; teşhisi doktor koyar. Ayrıntılar için şok ve kanama yazılarına bakın.
Temel yaşam desteğinde nabza bakılır mı?
Sağlık profesyoneli olmayan ilkyardımcı nabza bakmaz. Kişi yanıt vermiyor ve normal nefes almıyorsa 112’yi arar ya da aratır ve vakit kaybetmeden temel yaşam desteğine başlar. Kalp durmasından sonraki ilk 1-2 dakikada görülebilen seyrek, iç çeker gibi nefes çabası normal solunum sayılmaz.
Solunum, göğsün yükselip alçalmasına bakarak ve en çok 10 saniyede değerlendirilir: Bak-dinle-hisset nedir?
Sağlık profesyoneli olan ilkyardımcı ise nefes almayan kişinin nabzını 10 saniyeyi geçmeden değerlendirir; nabız alamazsa kalbin durduğunu kabul eder ve göğüs basısına başlar.
Nabız noktasına bastırmak kanamayı durdurur mu?
Kitapta kanama kontrolü için sayılan yöntemler doğrudan bası, basınçlı bandaj, turnike, lokal soğuk uygulama ve kanama durdurucu örtülerdir. Nabız noktasına bastırmak bu yöntemler arasında yer almaz. Kanayan yere doğrudan bastırın; ayrıntı Kanama nasıl durdurulur? yazısında.
Nabız hangi vücut sistemine aittir?
Nabız dolaşım sisteminin bir bulgusudur. Dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kandan oluşur. Kandaki oksijeni, besinleri ve gerekli maddeleri hücrelere ulaştırır; hücrelerde oluşan karbondioksiti ve artık maddeleri uzaklaştırır.
- Kalp: Göğüs kafesinin ortasındadır. Önünde iman tahtası (göğüs kemiği), arkasında omurga, iki yanında akciğerler bulunur. Kas dokusundan oluşan iki kulakçık ve iki karıncıktan meydana gelir.
- Damarlar: Temiz kanı taşıyan atar damar, kirli kanı taşıyan toplar damar ve ikisini birbirine bağlayan kılcal damar.
- Kan: Oksijeni, besinleri, hormonları, vitaminleri ve antikorları dokulara taşır; vücut ağırlığının yaklaşık %8’i kadardır.
Dolaşım bozulursa ilk etkilenen sinir sistemidir: beyin oksijensizliğe hasar görmeden en fazla 4-6 dakika dayanabilir. Bu yüzden nefes almayan kişide temel yaşam desteğine hemen başlanır.
Vücut sistemleri tablosu
| Sistem | Görevi | Başlıca yapılar |
|---|---|---|
| Dolaşım | Oksijen ve besini hücrelere taşır, atıkları uzaklaştırır | Kalp, damarlar, kan |
| Solunum | Havadan oksijeni alır, karbondioksiti dışarı atar | Ağız, burun, yutak, gırtlak, ana hava yolu (trakea), bronşlar, akciğerler |
| Sinir | Bütün sistemlerin çalışmasını kontrol eder | Beyin, omurilik, sinirler |
| Kas-iskelet | Vücuda şekil verir, hareketi sağlar, organları korur | Kemikler, kaslar, bağlar, eklemler |
| Sindirim | Besinleri sindirip enerji ihtiyacını karşılar | Ağız, yemek borusu, mide, bağırsaklar, karaciğer, pankreas |
| Boşaltım | Kandaki atık maddeleri vücuttan uzaklaştırır | Böbrekler, idrar kanalları, idrar torbası |
| Cilt | Derin dokuları yaralanma ve mikroplardan korur, ısı kaybını önler | Dış ve iç tabaka |
Nabız noktalarını ve temel yaşam desteğini mankende eğitmen eşliğinde çalışmak için Alsancak’taki Temel İlk Yardım Eğitimi’ne katılabilirsiniz; sınava hazırlanıyorsanız online testlerle kendinizi deneyin.
Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, İlk Yardım Eğitim Kitabı, s. 22-23, 27-31, 63-64, 71, 102, 111, 117, 126, 142, 168, 183-184.
